وضعیت اعتماد مردم به سیاسیون به ادعای ایسپا
ابراهیم حاجیانی، جامعه‌شناس و نخستین مدیر مرکز افکارسنجی دانشجویان ایران (ایسپا)، در گفت‌وگویی با انصاف‌نیوز از کاهش اعتماد عمومی در جامعه ایران، تغییر نگرش مردم به وضعیت موجود و مشکلات نظرسنجی‌ها سخن گفته است. او می‌گوید بر اساس نتایج برخی پیمایش‌ها، حدود ۶۷ درصد پاسخ‌دهندگان خواهان تغییرات بنیادی هستند و میزان اعتماد به مسئولان سیاسی به حدود ۷ تا ۸ درصد رسیده است. حاجیانی همچنین خاطره‌ای از برخورد قضایی با مراکز نظرسنجی به دلیل انتشار نتایج یک پژوهش درباره نگرش مردم ایران به رابطه با آمریکا روایت کرده است.
به گزارش انصاف‌نیوز، حاجیانی معتقد است جامعه ایران با بحران اعتماد مواجه شده و هیچ نهاد یا گروه مرجعی نتوانسته اعتماد بخش بزرگی از مردم را به خود جلب کند. او در این گفت‌وگو، علاوه بر تشریح وضعیت اعتماد به نهادهای سیاسی، نظامی و رسانه‌ای، از تغییرات اجتماعی پس از اعتراضات سال ۱۴۰۱ و روندهای احتمالی خانواده ایرانی در دهه آینده نیز سخن گفته است.
اعتماد به مسئولان سیاسی کمتر از ۱۰ درصد است
حاجیانی در تشریح وضعیت اعتماد عمومی می‌گوید خانواده همچنان مهم‌ترین نهاد مورد اعتماد در جامعه ایران است. به گفته او، در پیمایش‌های مختلف به‌طور متوسط حدود ۵۸ تا ۶۰ درصد پاسخ‌دهندگان به خانواده و والدین خود اعتماد دارند؛ هرچند این رقم در برخی شهرهای بزرگ ممکن است به حدود ۲۵ تا ۳۰ درصد کاهش پیدا کند.
بر اساس آماری که او ارائه کرده، پس از خانواده، علما و روحانیون با حدود ۱۵ درصد، استادان دانشگاه با ۱۱ درصد و معلمان با حدود ۴ تا ۵ درصد قرار می‌گیرند.
حاجیانی میزان اعتماد به مسئولان سیاسی را نیز حدود ۷ تا ۸ درصد عنوان می‌کند. او معتقد است این ارقام نشان‌دهنده کاهش اعتماد عمومی و نبود یک نهاد یا گروه مرجع است که بتواند اعتماد گسترده جامعه را به خود جلب کند.
ادعای حاجیانی درباره اعتماد ۵۳ درصدی به ارتش
نخستین مدیر ایسپا در بخش دیگری از این گفت‌وگو، آمار اعتماد عمومی به نهادهای نظامی و سیاسی را مقایسه کرده است.
او می‌گوید بر اساس پیمایش‌هایی که پیش از جنگ انجام شده‌اند، اعتماد به ارتش حدود ۵۳ درصد، سپاه پاسداران ۴۶ درصد و نیروی انتظامی حدود ۴۶ درصد بوده است.
حاجیانی احتمال می‌دهد این ارقام پس از جنگ افزایش یافته باشند، اما آمار جدیدی برای تأیید این احتمال ارائه نکرده است.
در مقابل، او میزان اعتماد به قوای سه‌گانه را حدود ۲۵ تا ۳۰ درصد اعلام کرده است.
به گفته این جامعه‌شناس، نتایج این پیمایش‌ها نشان می‌دهد میزان اعتماد اعلام‌شده به نهادهای نظامی در مقطع مورد بررسی، از نهادهای سیاسی بیشتر بوده است.
اعتماد به صداوسیما ۲۵ درصد و رسانه‌های خارجی ۱۴ درصد
حاجیانی در بررسی جایگاه رسانه‌ها نیز به نتایج نظرسنجی‌های مختلف اشاره کرده و می‌گوید میزان اعتماد به صداوسیما حداکثر حدود ۲۵ درصد است.
او اعتماد به رسانه‌های ماهواره‌ای خارجی را نیز حدود ۱۴ درصد اعلام می‌کند؛ این در حالی است که به گفته وی، ضریب نفوذ ماهواره در ایران به حدود ۷۸ درصد می‌رسد.
همگرایی ایجادشده پس از جنگ شکننده است
حاجیانی در بخش دیگری از گفت‌وگوی خود به تغییر نگرش‌های سیاسی و اجتماعی در پی جنگ پرداخته است.
او معتقد است پیش از جنگ، بخشی از جامعه که امید خود را به اصلاح وضعیت از مسیرهای داخلی از دست داده بود، به نقش عوامل خارجی برای ایجاد تغییر امیدوار شده بود.
این جامعه‌شناس مشارکت حدود ۴۰ تا ۴۵ درصدی در انتخابات سال ۱۴۰۲ را نیز یکی از نشانه‌های کاهش امید بخشی از جامعه به صندوق رأی و اصلاحات ساختاری می‌داند.
به گفته حاجیانی، جنگ موجب تغییر نگرش بخشی از جامعه شد و اعتماد برخی شهروندان به ظرفیت‌های داخلی و توانایی نیروهای مسلح را افزایش داد.
با این حال، او معتقد است همگرایی ایجادشده در جامعه موقتی و شکننده است و نمی‌توان آن را به معنای برطرف شدن اختلافات اجتماعی و سیاسی دانست.
حاجیانی همچنین بر این باور است که جنگ و اعتراضات دی‌ماه بر نگرش مردم درباره شیوه‌های تغییر سیاسی و اجتماعی تأثیر گذاشته و موجب شده بخشی از جامعه نسبت به پیامدهای اقدامات تند تجدیدنظر کند.
۷۰ درصد مردم به پرسش‌های نظرسنجی پاسخ نمی‌دهند
نخستین مدیر ایسپا در توضیح وضعیت نظرسنجی‌ها در ایران، از کاهش قابل توجه میزان مشارکت مردم در این پژوهش‌ها خبر داده است.
او می‌گوید از حدود سال ۱۴۰۱ به بعد، نزدیک به ۷۰ درصد افرادی که برای شرکت در نظرسنجی‌ها انتخاب می‌شوند، حاضر به پاسخ‌گویی نیستند و نرخ پاسخ‌گویی به حدود ۲۶ تا ۳۰ درصد رسیده است.
حاجیانی این مسئله را یکی از مهم‌ترین مشکلات پژوهش‌های افکار عمومی می‌داند؛ زیرا خودداری بخش بزرگی از افراد از پاسخ‌گویی می‌تواند بر قابلیت تعمیم نتایج نظرسنجی‌ها تأثیر بگذارد.
او در پاسخ به پرسشی درباره احتمال دستکاری نتایج نیز گفته است که در دوران فعالیت خود با موردی از تغییر مستقیم آمار توسط نهادهای بیرونی مواجه نشده، اما ممکن است برخی نتایج منتشر نشوند یا نحوه طراحی پرسش‌ها بر پاسخ‌های دریافتی تأثیر بگذارد.
ماجرای برخورد قضایی با ایسپا بر سر نظرسنجی رابطه با آمریکا
یکی از بخش‌های این گفت‌وگو به خاطره حاجیانی از برخورد قضایی با مراکز افکارسنجی در دوران مدیریتش در ایسپا اختصاص دارد.
به گزارش انصاف‌نیوز، حاجیانی روایت کرده است که در سال‌های ۱۳۸۲ یا ۱۳۸۳، سه مؤسسه نظرسنجی با استفاده از پرسشنامه‌ای مشترک، نگرش مردم ایران را درباره برقراری رابطه با آمریکا بررسی کردند.
به گفته او، نتایج هر سه نظرسنجی تقریباً یکسان بود و نشان می‌داد که پاسخ‌دهندگان نگرش مثبتی به برقراری رابطه میان ایران و آمریکا دارند.
حاجیانی می‌گوید پس از انتشار نتایج این پژوهش‌ها، مراجع قضایی با برخی مسئولان مراکز نظرسنجی برخورد کردند. او این اتفاق را یکی از نقاط عطف افزایش حساسیت نسبت به انتشار نتایج افکارسنجی در کشور می‌داند؛ حساسیتی که به گفته وی، پس از وقایع سال ۱۳۸۸ شدت بیشتری پیدا کرد.
افزایش طرفداران تغییرات بنیادی به ۶۷ درصد
حاجیانی در بخش دیگری از این مصاحبه، آمار قابل توجهی درباره تغییر نگرش مردم به وضعیت موجود مطرح کرده است.
او می‌گوید در پیمایشی که سال ۱۳۸۲ یا ۱۳۸۳ انجام شده بود، حدود ۸ درصد پاسخ‌دهندگان خواهان تغییرات بنیادی بودند؛ در حالی که این رقم در پیمایش‌های جدیدتر به حدود ۶۷ درصد رسیده است.
به گفته او، این تغییر نتیجه روندی بلندمدت است که در نظرسنجی‌های مختلف مشاهده می‌شود و نمی‌توان آن را صرفاً به یک رویداد سیاسی یا اجتماعی نسبت داد.
محبوبیت حسن روحانی در دوران برجام به بیش از ۵۰ درصد رسیده بود
بخش دیگری از این مصاحبه به بررسی آمارهای منتشرشده درباره محبوبیت رؤسای جمهور سابق اختصاص دارد.
حاجیانی در واکنش به ادعاهایی مبنی بر اینکه محبوبیت محمود احمدی‌نژاد ۲۶ درصد و حسن روحانی تنها ۷ درصد بوده، رقم اعلام‌شده درباره روحانی را بعید می‌داند.
او معتقد است محبوبیت روحانی در دوران توافق هسته‌ای برجام به بیش از ۵۰ درصد و احتمالاً به حدود ۶۰ تا ۷۰ درصد رسیده بود.
به گفته این جامعه‌شناس، خروج آمریکا از برجام، بحران‌های سال‌های ۱۳۹۶ و ۱۳۹۸ و همه‌گیری کرونا از جمله اتفاقاتی بودند که در کاهش محبوبیت روحانی تأثیر داشتند.
سال ۱۴۰۱؛ نقطه عطف تغییرات اجتماعی در ایران
حاجیانی در بخش پایانی گفت‌وگوی خود، سال ۱۴۰۱ را یکی از نقاط عطف مهم تحولات اجتماعی ایران توصیف کرده است.
او معتقد است جامعه ایران را از نظر نگرش به پوشش، دین، خانواده و جایگاه زنان می‌توان به دو دوره پیش و پس از سال ۱۴۰۱ تقسیم کرد.
به باور این جامعه‌شناس، تغییرات ایجادشده صرفاً به رفتارهای ظاهری محدود نمی‌شود و نگرش‌های سیاسی و اجتماعی را نیز تحت تأثیر قرار داده است.
حاجیانی همچنین معتقد است که نمی‌توان تحولات اجتماعی را تنها با تصمیم‌گیری‌های یک‌طرفه و سیاست‌گذاری از بالا به پایین مدیریت کرد.
او در پایان تأکید کرده است که برای مواجهه با تغییرات آینده جامعه ایران، لازم است نوجوانان، جوانان، زنان و مردان در فرایند گفت‌وگو و سیاست‌گذاری مشارکت داشته باشند؛ موضوعی که به اعتقاد او، در شرایط کنونی به اندازه کافی مورد توجه قرار نمی‌گیرد.
