چگونه ناو هواپیمابر Kiev باعث قدرت گرفتن چین در دریاها شد؟

در خلیجی آرام در حاشیه پکن، یادگاری از رقابت تسلیحاتی پرتنش دوران جنگ سرد قرار دارد که امروز به یک جاذبه گردشگری تبدیل شده است. ناو هواپیمابر سابق شوروی، Kiev، اکنون هم نقش یک اقامتگاه ساحلی را ایفا می‌کند و هم یک موزه هوانوردی دریایی است. بازدیدکنندگان می‌توانند شب را در اتاق‌های این ناو سپری کنند و حتی نمایش‌های جت‌اسکی با فضایی الهام‌گرفته از فیلم Waterworld را تماشا کنند.

شاید برای بسیاری عجیب باشد که ناو پرچم‌دار سابق اتحاد جماهیر شوروی امروز در جمهوری خلق چین به یک جاذبه تفریحی تبدیل شده است، اما این موضوع نمادی از تغییر توازن قدرت دریایی در قرن بیست‌ویکم محسوب می‌شود. در حال حاضر تنها شش ناو هواپیمابر در جهان به‌عنوان موزه شناور حفظ شده‌اند و Kiev تنها نمونه‌ای است که خارج از ایالات متحده قرار دارد.

این ناو که در سال ۱۹۷۵ به‌عنوان ناو پرچم‌دار ناوگان اقیانوس آرام شوروی وارد خدمت شد، در اواسط دهه ۱۹۹۰ به سرمایه‌گذاران چینی فروخته شد. همین خرید، به یکی از نخستین گام‌های اساسی در مسیر توسعه سریع نیروی دریایی چین تبدیل شد. در حالی که نیروی دریایی ارتش آزادی‌بخش خلق چین اکنون در مسیر ساخت ابرناوهای هواپیمابر هسته‌ای مجهز به منجنیق الکترومغناطیسی و جنگنده‌های پنهانکار قرار دارد که می‌توانند با ناوهای آمریکایی رقابت کنند، Kiev دوران بازنشستگی آرام خود را با سرگرم کردن گردشگران سپری می‌کند.

انتقال مشعل هوانوردی دریایی

زمانی که Kiev در کارخانه کشتی‌سازی Chernomorsky در اوکراین به آب انداخته شد، نگرانی‌های زیادی در ایالات متحده ایجاد کرد. واشنگتن بیم آن داشت که اتحاد جماهیر شوروی در حال ساخت یک نیروی دریایی مخصوص آب‌های آزاد با توانمندی پیشرفته هوانوردی دریایی برای رقابت با ناوگان آمریکا باشد.

مطابق رویکرد همیشگی شوروی، Kiev در واقع یک رزم‌ناو سنگین حامل هواگرد بود که به ترکیبی مرگبار از موشک‌های ضدکشتی، راکت‌های ضدزیردریایی و جنگنده‌های عمودپرواز Yakovlev Yak-38 مجهز شده بود. اما همین طراحی ترکیبی در نهایت به نقطه ضعف آن تبدیل شد، زیرا نه خود ناو و نه هواگردهای آن هرگز نتوانستند به توان رزمی قابل مقایسه با رقبای آمریکایی دست پیدا کنند.

جانشین این ناو، یعنی Admiral Kuznetsov، و همچنین ناو خواهر ناتمام آن، Varyag، نیز هرگز نتوانستند انتظارات را برآورده کنند. Admiral Kuznetsov هیچ‌گاه به یک ناو کاملاً عملیاتی تبدیل نشد و در سال ۲۰۲۶ نیز به‌سختی توانایی دریانوردی دارد.

در همین حال، چین Varyag را نیز با هدف تبدیل کردن آن به یک کازینو خریداری کرد، اما پس از ورود این ناو به چین، تصمیم گرفت آن را به نخستین ناو هواپیمابر عملیاتی خود تبدیل کند. امروزه نیز ناو هواپیمابر بومی Fujian جایگاه اصلی را در نیروی دریایی ارتش آزادی‌بخش خلق چین (PLAN) در اختیار گرفته است. اگرچه این ناو مانند ۱۱ ابرناو هواپیمابر کلاس Nimitz و Ford آمریکا پیشرانه هسته‌ای ندارد، اما به عرشه تخت و سامانه پرتاب الکترومغناطیسی مجهز شده است.

پیش‌بینی می‌شود ناو هواپیمابر بعدی که برای نیروی دریایی چین ساخته می‌شود، از پیشرانه هسته‌ای بهره ببرد؛ موضوعی که به این کشور توانایی عملیات در آب‌های آزاد مشابه گروه‌های رزمی ناو هواپیمابر آمریکا را خواهد داد. در این میان، Kiev فرصتی متفاوت و جذاب برای آشنایی با آغاز هوانوردی دریایی چین فراهم کرده است. هرچند این ناو هرگز بخشی از ناوگان عملیاتی چین نبود، اما برای علاقه‌مندان به هوانوردی، تجربه‌ای منحصربه‌فرد و البته غیرمعمول به شمار می‌رود.

در واقع، Kiev از این نظر نیز خاص است که ناو خواهر آن، Minsk، که سال‌ها به‌عنوان یک پارک سرگرمی فعالیت می‌کرد، پس از آسیب‌دیدگی در آتش‌سوزی از خدمت خارج شده و دیگر برای بازدید عموم در دسترس نیست.

در مجموع تنها چهار فروند از ناوهای کلاس Kiev ساخته شدند. یکی از آن‌ها در کره جنوبی اوراق شد، اما چهارمین ناو این کلاس، یعنی Admiral Gorshkov، توسط نیروی دریایی هند خریداری و به یک ناو هواپیمابر مجهز به عرشه پرش (Ski Jump) تبدیل شد که همچنان در خدمت قرار دارد.

تفریح زیر آفتاب؛ اقامتگاهی با محوریت قدرت هوایی در دریا

عرشه زاویه‌دار ناو Kiev که زمانی با کاشی‌های ویژه مقاوم در برابر حرارت پوشانده شده بود تا در برابر حرارت شدید خروجی موتور جنگنده‌های عمودپرواز مقاومت کند، امروز به سکوی بازدید تبدیل شده است. گردشگران در حالی که پشمک و دوربین به دست دارند، از روی نرده‌های عرشه به آب‌های پایین نگاه می‌کنند؛ جایی که نمایش‌های بدلکاری برگزار می‌شود. به نوشته Baidu Wiki، این مجموعه به‌خاطر نمایش‌های بدلکاری در سبک فیلم‌های هالیوودی شهرت دارد؛ اجراهایی که بسته به روز برگزاری، شامل موتورهای آفرود، جت‌اسکی، حرکات آکروباتیک، انفجارها، جلوه‌های آتش‌بازی و موارد دیگر است.

در بخش خشکی این مجموعه، همچنین روی عرشه و داخل آشیانه‌های Kiev، مجموعه‌ای از تجهیزات نظامی روسی و چینی به نمایش گذاشته شده است. درست در کنار اسکله نیز خیابانی با حال‌وهوای روسی قرار دارد که در آن کارکنان با لباس‌های سنتی روسیه از بازدیدکنندگان پذیرایی می‌کنند، رستوران‌هایی با غذاهای روسی فعالیت دارند و فروشگاه‌های سوغاتی نیز انواع یادگاری‌ها را عرضه می‌کنند.

بر اساس گزارش Vintage Aviation News، هواگردهای به نمایش درآمده شامل یک فروند Yak-38، هواپیماهای Nanchang Q-5 و همچنین جنگنده‌های چینی مانند Shenyang J-6 و Chengdu J-10 هستند. این مجموعه در سال‌های اخیر به یک موزه دریایی بزرگ‌تر تبدیل شده و اکنون ناوشکن بازنشسته Chongqing، یک زیردریایی کلاس Ming و چندین شناور گشتی نیز در آن به نمایش گذاشته شده‌اند.

بخشی از فضای داخلی عظیم این ناو به هتل منحصربه‌فرد Binhai Aircraft Hotel تبدیل شده است؛ هتلی که سوئیت‌های لوکس آن درون بدنه ناو ساخته شده‌اند. ورود به انبارهای موشکی بخش جلویی ناو، حس سفر به نیروی دریایی شوروی را القا می‌کند. این بخش‌ها با دقت بازسازی شده‌اند و ادای احترامی وفادارانه به پیشینه نظامی Kiev محسوب می‌شوند. حتی سالن‌های غذاخوری که زمانی محل استقرار صدها ملوان بودند نیز بازسازی شده‌اند و در نقاط مختلف ناو، مجسمه‌های مومی با لباس نظامیان شوروی قرار گرفته‌اند تا تجربه بازدید برای گردشگران واقعی‌تر باشد.

چرا Kiev یک ناو هواپیمابر کلاسیک نبود؟

یکی از دلایلی که نیروی دریایی شوروی هنگام ساخت Kiev آن را به‌عنوان «رزم‌ناو حامل هواگرد» معرفی کرد، دور زدن محدودیت‌های کنوانسیون مونترو بود. این توافق امنیتی عبور ناوهای هواپیمابر از تنگه‌های ترکیه در استانبول، که دریای سیاه را به دریای مدیترانه متصل می‌کنند، محدود کرده بود. از آنجا که کارخانه‌های کشتی‌سازی شوروی در اوکراین و در سواحل دریای سیاه قرار داشتند، هر ناوی که در آنجا ساخته می‌شد برای رسیدن به اقیانوس اطلس باید از این تنگه‌ها عبور می‌کرد.

تولید ناوهای کلاس Kiev در سال ۱۹۸۷ با ساخت Admiral Gorshkov که امروز با نام INS Vikramaditya در خدمت نیروی دریایی هند است، به پایان رسید. این ناوها برای مقابله با زیردریایی‌های ناتو و نمایش قدرت دریایی طراحی شده بودند، اما فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی در سال ۱۹۹۱ باعث شد عمر عملیاتی آن‌ها بسیار کوتاه‌تر از انتظار باشد.

Kiev نخستین ناو این کلاس بود و تنها ناوی به شمار می‌رفت که مأموریت‌های عملیاتی واقعی در اقیانوس اطلس و دریای مدیترانه انجام داد و حتی در برخی مأموریت‌ها گروه‌های رزمی ناوهای هواپیمابر آمریکا را نیز زیر نظر گرفت. پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، اوکراین استقلال خود را به دست آورد و روسیه دیگر نیازی به نگهداری از چنین ناوهای بسیار پرهزینه‌ای نداشت.

از سوی دیگر، روسیه دیگر به کارخانه‌های کشتی‌سازی اوکراین نیز دسترسی نداشت و نگهداری این ناوگان جذابیت خود را از دست داده بود. علاوه بر آشفتگی گسترده ناشی از فروپاشی شبکه صنایع دفاعی شوروی، این ناوها نیز به‌سرعت در حال قدیمی شدن بودند. به همین دلیل، Kiev، Minsk و Novorossiysk خیلی زود فروخته شدند، اما Admiral Gorshkov تا زمان امضای قرارداد تاریخی با هند در خدمت باقی ماند. پس از آن نیز نگاه چین به هدفی حتی بزرگ‌تر معطوف شد؛ یعنی Varyag.

تولد هوانوردی ناونشین چین

ناوی که امروز با نام Liaoning شناخته می‌شود، همان Varyag است که از اوکراین خریداری شد؛ البته به این شرط که مانند دو ناو دیگر روسی، به یک کشتی جنگی تبدیل نشود و صرفاً برای استفاده به‌عنوان کازینو و مرکز تفریحی مورد استفاده قرار گیرد.

در سال ۱۹۹۸، اوکراین بدنه خالی این ناو را که تنها ۶۸ درصد ساخت آن تکمیل شده بود، با قیمت ناچیز ۲۰ میلیون دلار در یک مزایده به تاجری اهل ماکائو که ارتباط نزدیکی با دولت چین داشت، واگذار کرد. پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، کار ساخت این ناو متوقف شده بود.

ارتش چین از همان زمان علاقه زیادی به خرید Varyag داشت، اما برای انجام این معامله با موانع سیاسی و بین‌المللی بزرگی روبه‌رو بود. برای دور زدن تحریم‌های تسلیحاتی و فشار قدرت‌های غربی، به‌ویژه ایالات متحده، ارتش چین از ژو ژنگ‌پینگ، تاجر مستقر در هنگ‌کنگ و بازیکن سابق تیم بسکتبال ارتش آزادی‌بخش خلق، کمک گرفت.

نشریه National Interest می‌نویسد ژو پس از تأسیس شرکتی در ماکائو، با چمدان‌هایی پر از دلار آمریکا و مقادیر زیادی نوشیدنی الکلی چینی در جلسات طولانی با مدیران کارخانه کشتی‌سازی اوکراین شرکت می‌کرد تا بتواند رضایت آن‌ها را برای انجام این معامله جلب کند.

این نقشه زمانی نتیجه داد که ژو در نهایت برنده مزایده شد و این ناو جنگی عظیم را تنها با ۲۰ میلیون دلار خرید. نکته مهم این بود که برخلاف تصور نهادهای اطلاعاتی غربی که گمان می‌کردند سامانه پیشران ناو از آن خارج شده است، مقام‌های اوکراینی موتورهای سنگین و حساس نظامی آن را به‌طور کامل در داخل بدنه حفظ کرده بودند. به این ترتیب، نیروی دریایی ارتش آزادی‌بخش خلق چین به الگویی بنیادی دست یافت که بعدها پایه توسعه ناوگان ناوهای هواپیمابر آب‌های آزاد این کشور شد؛ ناوگانی که امروز در اقیانوس‌های جهان فعالیت می‌کند.

مسیر طولانی تا آغاز پرواز

اگرچه ژو رسماً برنده مزایده Varyag شده بود، اما انتقال این ناو به چین کار ساده‌ای نبود. این ناو عظیم به مدت ۱۶ ماه در دریای سیاه گرفتار ماند تا مذاکرات دیپلماتیک برای دریافت مجوز عبور از تنگه بسفر که تحت کنترل ترکیه است، به نتیجه برسد. در نهایت، چین امتیازهایی از جمله بسته‌ای به ارزش یک میلیارد دلار، توافق‌های دولتی در حوزه گردشگری و انتقال برخی فناوری‌های نظامی به ارتش ترکیه را پذیرفت تا اجازه عبور صادر شود.

در اواخر سال ۲۰۰۱، تنگه بسفر به‌طور کامل به روی سایر شناورها بسته شد تا ناو بدون سکان Varyag با همراهی چندین یدک‌کش و شناور راهنما از این مسیر عبور کند. از آنجا که این ناو توان حرکت مستقل نداشت، اجازه عبور از کانال سوئز نیز به آن داده نشد و ناچار شد سفری بسیار طولانی به مسافت ۱۵ هزار و ۲۰۰ مایل دریایی را از مسیر دماغه امید نیک در جنوب آفریقا طی کند. این ناو سرانجام در سال ۲۰۰۲ وارد کارخانه کشتی‌سازی نظامی دالیان شد و در آب‌های چین پهلو گرفت.

Varyag هرگز به ماکائو منتقل نشد و برخلاف ادعای اولیه، به کازینو تبدیل نشد. این ناو حدود یک دهه در اختیار شرکت کشتی‌سازی دالیان قرار داشت و طی این مدت، بازسازی کاملی از بدنه تا تمامی سامانه‌های آن انجام شد.

ناوهای Kiev، Minsk و به‌ویژه Varyag دانش و تجربه‌ای را در اختیار چین قرار دادند که این کشور را از نداشتن هیچ تجربه‌ای در ساخت ناو هواپیمابر، به تولید ناو Type 003 Fujian با منجنیق‌های الکترومغناطیسی و سامانه فرود با کابل‌های مهارکننده رساند. امروز نیز کارخانه کشتی‌سازی دالیان در حال ساخت ناو هواپیمابر Type 004 است.

تحلیلگران نظامی و تصاویر ماهواره‌ای نشان می‌دهند که چهارمین ناو هواپیمابر چین به احتمال زیاد از پیشرانه هسته‌ای بهره خواهد برد. پیش‌بینی می‌شود این ناو یک ابرناو هواپیمابر واقعی با وزن حدود ۱۰۰ هزار تن باشد که از نظر ابعاد با ناوهای کلاس Nimitz و Ford آمریکا برابری می‌کند.

با در اختیار داشتن چهار ناو هواپیمابر عملیاتی، چین از یک نیروی دریایی عمدتاً دفاعی به ناوگانی با توان نمایش قدرت و انجام عملیات تهاجمی در آب‌های دوردست تبدیل خواهد شد. گردشگرانی که از مجموعه Binhai و ناو Kiev بازدید می‌کنند، علاوه بر تجربه‌ای متفاوت و سرگرم‌کننده، می‌توانند از نزدیک با نقطه آغاز یکی از بزرگ‌ترین تحولات قدرت دریایی در جهان آشنا شوند.