جنگنده اف-۱۵ آمریکایی چگونه ساقط شد؟
گزارش جدیدی درباره سرنگونی یک جنگنده F-15E Strike Eagle نیروی هوایی آمریکا در ماه آوریل بر فراز ایران نشان میدهد که پهپادها ممکن است در شناسایی و ردیابی این جنگنده پیش از هدف قرار گرفتن آن نقش داشته باشند؛ قابلیتی که احتمالاً اطلاعات لازم برای هدایت یک سامانه پدافندی ایران به سمت هواپیما را فراهم کرده است.
این ادعا که نخستینبار توسط روزنامه نیویورک تایمز گزارش شد و سپس رسانههای دیگر نیز به آن پرداختند، به نقل از یک مقام نظامی آمریکایی آشنا با ارزیابیهای انجامشده مطرح شده است. طبق گفته این مقام، پهپادهای ایرانی موقعیت، سرعت و مسیر حرکت F-15E را در اختیار فرماندهان قرار دادهاند و به آنها در هدفگیری هواپیما کمک کردهاند. با این حال، پنتاگون تاکنون این روایت را بهصورت مستقل و عمومی تأیید نکرده است.
اهمیت این احتمال در آن است که نشان میدهد سامانههای بدون سرنشین نسبتاً ارزان میتوانند شبکههای پدافند هوایی سنتی که آسیب دیدهاند را تقویت کنند.
پهپادها چگونه میتوانند به سرنگونی یک جنگنده کمک کنند؟
یک پهپاد برای مشارکت در یک عملیات پدافندی لزوماً به رادار پیشرفته نیاز ندارد. یک هواپیمای بدون سرنشین کوچک مجهز به دوربین الکترواپتیکی یا فروسرخ میتواند یک هواپیما را شناسایی کرده و موقعیت و حرکت تقریبی آن را گزارش دهد. چندین پهپاد فعال در یک منطقه میتوانند مشاهدات مختلفی ارائه کنند و به یک شبکه فرماندهی اجازه دهند مسیر دقیقتری از هدف ایجاد کند.
پهپادهای پیشرفتهتر نیز میتوانند به حسگرهای پشتیبانی الکترونیکی مجهز شوند که توانایی شناسایی امواج راداری یا دیگر انتشارهای رادیوفرکانسی هواپیماها را دارند. این قابلیت میتواند راه دیگری برای یافتن موقعیت یک هواپیما باشد، بدون اینکه کاملاً به رادارهای زمینی متکی باشد.
این تفاوت اهمیت زیادی دارد؛ زیرا گزارشهای موجود مشخص نمیکنند پهپادهای ایران دقیقاً به چه حسگرهایی مجهز بودهاند یا اطلاعات ردیابی چگونه به واحد موشکی منتقل شده است. تحلیل وبسایت The War Zone نیز هشدار داده که حتی یک شبکه نسبتاً ساده از پهپادهای دیدهبان هوایی میتواند آگاهی موقعیتی ارزشمندی ایجاد کند، بهخصوص اگر حسگرهای ثابت و متحرک گرانتر ایران در حملات قبلی آسیب دیده باشند.
راز پهپادهای «عروس دریایی»
این روایت جدید بهویژه به دلیل ارتباط آن با گزارشهای قبلی درباره چیزی که خلبان F-15E کمی پیش از سقوط هواپیما مشاهده کرده بود، جالب توجه است. در ماه ژوئن، شبکه CNN گزارش داد که خلبان از مشاهده شکلی شبیه یک «عروس دریایی» از پهپادها خبر داده است؛ گروهی از چندین پهپاد که ظاهراً هماهنگ حرکت میکردند و پهپادهای کوچکتر زیر پهپادهای بزرگتر قرار داشتند. منابع مطلع از گزارش خلبان، این پدیده را نوعی «میدان مین هوایی» توصیف کردند.
این توضیحات باعث گمانهزنی درباره وجود یک سامانه پیشرفته ازدحام پهپادی ایران شد که با استفاده از شبکه ارتباطی مش میتواند چندین پهپاد را بهصورت هماهنگ کنترل کند. با این حال، نکته مهم این است که هیچ مدرک عمومی وجود ندارد که نشان دهد این آرایش پهپادی همان سامانهای بوده که اطلاعات هدفگیری F-15E را فراهم کرده است.
همچنین خلبان در جریان این حادثه دچار ضربه مغزی شده بود و طبق گزارشها، اطلاعات آمریکا پیش از آن ارزیابی نکرده بود که ایران چنین توانایی هماهنگ و پیچیدهای در اختیار دارد. CNN گزارش داده بود که مقامهای آمریکایی همچنان در تلاش بودند مشخص کنند خلبان دقیقاً با چه چیزی روبهرو شده است.
یک شبکه ارزان حسگرها ممکن است کافی باشد
توضیح سادهتر شاید حتی جالبتر باشد. ایران لزوماً برای اجرای چنین عملیاتی به یک سامانه ازدحام پهپادی پیچیده و خودکار نیاز ندارد. شبکهای از هواپیماهای بدون سرنشین ارزانقیمت که هرکدام مانند یک حسگر هوایی یکبار مصرف عمل کنند، میتواند پس از آسیب دیدن زیرساختهای پدافندی سنتی، یک لایه هشدار اضافی ایجاد کند.
این مفهوم در جنگ اوکراین بارها به نمایش گذاشته شده است؛ جایی که پهپادها به بخش مهمی از شناسایی، هدایت آتش توپخانه، ردیابی اهداف و ارزیابی خسارتهای جنگی تبدیل شدهاند. تجربه این جنگ نشان میدهد یک ارتش همیشه به پیشرفتهترین حسگرها برای یافتن هدف نیاز ندارد؛ بلکه به تعداد کافی حسگر، ارتباطات و تسلیحات هماهنگ نیاز دارد تا یک زنجیره مؤثر کشف تا انهدام ایجاد کند.
بنابراین، رویکرد احتمالی ایران میتواند یک روند ساده داشته باشد: یک پهپاد هواپیما را شناسایی یا کشف میکند، موقعیت آن را به مرکز فرماندهی ارسال میکند و این اطلاعات به یک سامانه شلیک که در مسیر پرواز هواپیما قرار دارد، کمک میکند.
چرا سامانههای دفاعی F-15E شاید کافی نبودند؟
F-15E یک جنگنده چندمنظوره بسیار توانمند است که به سامانههای پیشرفته جنگ الکترونیک و دفاعی مجهز شده. با این حال، این تجهیزات هواپیما را در برابر تهدیدهای کوتاهبرد کاملاً مصون نمیکنند. وبسایت The War Zone گزارش داده که موشک استفادهشده احتمالاً یک سلاح هدایت فروسرخ دوشپرتاب بوده، هرچند نوع دقیق آن هنوز بهصورت عمومی مشخص نشده است. همین تحلیل اشاره میکند که ظاهراً هواپیما تنها مدت بسیار کوتاهی پیش از اصابت هشدار دریافت کرده است.
در چنین شرایطی، شناسایی زودهنگام اهمیت زیادی پیدا میکند. اگر یک پهپاد یا حسگر دیگر بتواند موقعیت هواپیما را پیش از شلیک موشک مشخص کند، سامانه شلیک الزاماً به یک رادار پیچیده و قدرتمند نیاز نخواهد داشت.
سرنگونی F-15E در ۳ آوریل بر فراز ایران همچنان یک حادثه غیرمعمول محسوب میشود. هر دو خدمه جنگنده در نهایت پس از خروج اضطراری زنده ماندند، اما عملیات جستوجو و نجات آنها نیازمند یک مأموریت بزرگ و ریسکی در عمق خاک ایران بود. آنچه هنوز مشخص نیست این است که ایران دقیقاً چگونه F-15E را پیدا کرد، کدام حسگر آن را شناسایی کرد، چه سلاحی در نهایت به هواپیما اصابت کرد و آیا پهپادهای گزارششده مستقیماً در این عملیات نقش داشتند یا خیر.
با این حال، اگر این روایت درست باشد، این حادثه نمونه دیگری از تغییر بنیادین در جنگ هوایی مدرن خواهد بود. یک جنگنده لزوماً نباید توسط رادار همان سلاحی که آن را هدف قرار میدهد شناسایی شود. شبکهای از حسگرهای ارزان و پراکنده میتواند اطلاعات کافی برای کشف موقعیت هواپیما فراهم کند و اجازه دهد یک سامانه سادهتر، مرحله نهایی حمله را انجام دهد.
