ماجرای صفهای بنزین در تهران چیست؟
دولت پیشتر سه سناریو برای کمبود بنزین مطرح کرده بود، اما هنوز هیچکدام بهطور رسمی نهایی نشدهاند. با این حال، نشانهها حاکی از آن است که سناریوی نخست، یعنی محدود شدن عرضه به میزان تولید داخلی و عدم جبران کسری از طریق واردات یا ذخایر، عملاً در تهران در حال تجربه شدن است. در این شرایط، احتمال دارد قیمت بنزین ثابت بماند، اما دسترسی به آن دشوارتر شود و همه خودروها نتوانند به میزان موردنیاز سوخت دریافت کنند.
این وضعیت میتواند به شکلگیری صفهای طولانی، محدودیت عرضه و نابرابری در دسترسی منجر شود. در واقع، حتی بدون تغییر رسمی سهمیه، کاهش موجودی جایگاهها میتواند نوعی سهمیهبندی غیررسمی ایجاد کند، یعنی افرادی که زودتر به جایگاه برسند، شانس بیشتری برای دریافت بنزین خواهند داشت. بخشی از بحران فعلی نیز به ابهام درباره تصمیم دولت مربوط میشود. اعلام این موضوع که کاهش سهمیهها قطعی است، بدون مشخص کردن میزان کاهش یا قیمت بنزین مازاد، باعث شده برخی شهروندان برای جلوگیری از ضرر احتمالی، سهمیه فعلی خود را زودتر مصرف کنند. همین رفتار، تقاضا را افزایش داده و فشار بیشتری به شبکه توزیع وارد کرده است.
از سوی دیگر، آسیبهای واردشده به زیرساختهای سوخترسانی تهران در جریان جنگ اخیر نیز ظرفیت ذخیرهسازی و توزیع را تحت تأثیر قرار داده. در دوم شهریور، بیش از ۲۶ میلیون لیتر بنزین در تهران توزیع شد که نسبت به میانگین معمول افزایش قابلتوجهی داشت. بنابراین، بخشی از کمبود مشاهدهشده ممکن است ناشی از افزایش ناگهانی تقاضا و مشکلات لجستیکی باشد، نه کاهش واقعی موجودی بنزین در کشور.
رفتار مردم در این شرایط تا حد زیادی قابل پیشبینی است. وقتی مشخص نیست سهمیهها چه میزان کاهش پیدا میکنند، مصرف زودتر سهمیه فعلی منطقی به نظر میرسد. حتی گزارشهایی از فروش سهمیه در بازار غیررسمی با اختلاف قیمت حدود ۲ تا ۲٬۵۰۰ تومان برای هر لیتر منتشر شده است. در همین حال، مسئولان تلاش کردهاند تأمین بنزین تهران را با انتقال سوخت از استانهای دیگر و فعال کردن مسیرهای جایگزین حفظ کنند. با این حال، این اقدامات بیشتر راهحل اضطراری هستند و مشکل زیرساختی را بهطور کامل از بین نمیبرند.
اگر دولت در بازه اعلامشده میزان دقیق کاهش سهمیه را مشخص کند، احتمال دارد پیش از اعلام رسمی، صفها حتی طولانیتر شوند؛ زیرا برخی افراد تلاش میکنند پیش از تغییر شرایط، از سهمیه خود بهره ببرند. پس از مشخص شدن تصمیم نهایی نیز، در صورت رفع ابهام، احتمال کاهش صفها وجود دارد. اما اگر اعلام تصمیم دوباره به تعویق بیفتد، احتمال ادامه و گسترش رفتارهای هیجانی و افزایش معاملات غیررسمی سهمیه بیشتر خواهد شد. همچنین در صورتی که ترمیم زیرساختهای آسیبدیده با تأخیر انجام شود، تهران در برابر افزایش دوباره تقاضا همچنان آسیبپذیر خواهد بود.
در مجموع، وضعیت فعلی نشان میدهد مشکل بنزین تهران تنها به میزان تولید یا قیمت مربوط نیست. ابهام در سیاستگذاری، افزایش ناگهانی تقاضا و ضعف زیرساختهای توزیع همزمان یکدیگر را تشدید کردهاند. حتی اگر دولت در نهایت قیمت یا سهمیهها را تغییر دهد، حل کامل ناترازی بدون اصلاح مصرف خودروها و زیرساختهای انرژی دشوار خواهد بود.
