بازیهای جهانی عشایر چیست؟
مراسم افتتاحیه ششمین دوره بازیهای جهانی عشایر روز دوشنبه مورخه ۹ شهریور با حضور مسعود پزشکیان و حدود ۲۰ رئیس جمهور دیگر برگزار شد. بسیاری از سران کشورهای دیگر که برای شرکت در اجلاس سران سازمان همکاری شانگهای به قرقیزستان رفتند نیز در مراسم افتتاحیه بازیها حضور پیدا کردند.
بازیهای جهانی عشایر چیست؟
بازیهای جهانی عشایر یک رویداد بینالمللی ورزشی و فرهنگی است که ورزشها و سنتهای تاریخی جوامع عشایری را در قالب مسابقات و برنامههای فرهنگی به نمایش میگذارد. نخستین دوره این مسابقات در سال ۲۰۱۴ در قرقیزستان برگزار شد، اگرچه این کشور در بسیاری از دورههای بعدی ازجمله ۲۰۱۶، ۲۰۱۸ و ۲۰۲۶) نیز میزبان این رقابتها بود. چهارمین دوره در سال ۲۰۲۲ در شهر ایزنیک ترکیه برگزار شد و پنجمین دوره در سال ۲۰۲۴ در آستانه قزاقستان برگزار گشت. دوره بعدی بازیهای جهانی عشایر نیز قرار است در سال ۲۰۲۸ در تاتارستان روسیه برگزار شود.
هدف اصلی این رویداد، زنده نگه داشتن ورزشها، مهارتها و سنتهایی است که در فرهنگ جوامع عشایری آسیای مرکزی و دیگر مناطق اوراسیا ریشه دارند. در کنار مسابقات، برنامههایی مانند نمایشهای فرهنگی، موسیقی، صنایع دستی، نشستهای علمی و معرفی شیوه زندگی سنتی نیز برگزار میشود.
زمان برگزاری بازیهای جهانی عشایری ۲۰۲۶ در قرقیزستان
ششمین دوره بازیهای جهانی عشایر از ۳۱ اوت آغاز شده و تا ۶ سپتامبر ۲۰۲۶ در قرقیزستان ادامه خواهد داشت. مراسم افتتاحیه در بیشکک برگزار شد و بخش عمده رقابتها در منطقه ایسیقکول جریان دارد. شهر چولپانآته نیز یکی از مهمترین مراکز برگزاری مسابقات است و ارتباط تاریخی نزدیکی با این رویداد دارد. این دوره در حالی برگزار میشود که بیش از ۱۰۰ کشور در آن حضور پیدا کردهاند و ورزشکاران در دهها رشته سنتی با یکدیگر رقابت میکنند.
رشتههای ورزشی بازیهای جهانی عشایر
رشتههای حاضر در بازیهای جهانی عشایر را میتوان در چند گروه اصلی یعنی ورزشهای سوارکاری، رشتههای قدرتی، مسابقات مهارتی و بازیهای فکری دستهبندی کرد که از مهمترین بخشهای این رقابتها هستند.
ورزشهای سوارکاری
اسب و سوارکاری جایگاه ویژهای در فرهنگ عشایری آسیای مرکزی دارند و به همین دلیل بخش مهمی از بازیهای جهانی عشایر را مسابقات مرتبط با اسب تشکیل میدهد.
از جمله این رشتهها میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- بایگه (Baige): مسابقه استقامت و سرعت اسبها که در مسیرهای طولانی برگزار میشود و در برنامه سال ۲۰۲۶، مسافت مسابقه بایگه را ۱۸ کیلومتر اعلام کردند.
- تنگه ایلو (Tenge Ilu): در این رقابت، سوارکار باید در حالی که با سرعت حرکت میکند، اشیای قرارگرفته روی زمین را از روی اسب بردارد.
- کشتی سوارکاری: در این رشته، دو سوارکار روی اسب با یکدیگر درگیر میشوند و در تلاش هستند تا حریف را از تعادل خارج کنند.
- تیراندازی با کمان روی اسب: ورزشکاران در حالی که سوار بر اسب هستند، اهداف مشخصشده را با تیر و کمان هدف قرار میدهند.
- کوک بورُو (Kok Boru): یکی از مشهورترین و خشنترین ورزشهای سنتی منطقه که سوارکاران برای در اختیار گرفتن لاشه بز و رساندن آن به محل مشخصشده با یکدیگر رقابت میکنند.
کوک بورُو که در بالا به آن اشاره کردیم، یکی از شناختهشدهترین ورزشهای سنتی آسیای مرکزی است و در کشورهای مختلف با نامهای متفاوت شناخته میشود. در قزاقستان به آن کوکپار (Kok-Par) و در افغانستان به آن بزکشی (Buzkashi) میگویند. در این مسابقه، دو تیم سوار بر اسب با یکدیگر رقابت میکنند و هدف این است که لاشه آمادهشده یک بز در محل مشخصی به نام «قازان» قرار داده شود.
هر تیم با وجود اینکه ۱۲ بازیکن را در اختیار گرفته است، اما در هر لحظه تنها چهار بازیکن از هر تیم در زمین حضور دارند. لاشه بز که در این بازی به آن اولاگ گفته میشود، پیش از مسابقه آماده میگردد. برای آمادهسازی، بز ذبح شده، خون آن تخلیه و سر، اندامهای داخلی و سمها جدا میشوند. سپس قسمت پشتی بدن را میدوزند تا لاشه شکل مناسبتری برای حمل در جریان مسابقه داشته باشد.
وزن این لاشه معمولاً حدود ۳۰ تا ۳۳ کیلوگرم است. مسابقه در سه دوره ۲۰ دقیقهای برگزار میشود و میان هر دوره ۱۰ دقیقه استراحت در نظر میگیرند. سرعت اسبها، قدرت بدنی سوارکاران و توانایی کنترل اسب در جریان درگیریهای شدید، نقش مهمی در موفقیت تیمها دارد.
ورزشهای قدرتی و کشتی
بخش دیگری از بازیها به رشتههای قدرتی و کشتیهای سنتی اختصاص دارد. برخی از این ورزشها قرنها در میان جوامع مختلف آسیای مرکزی رواج داشتهاند.
از جمله رشتههای این بخش میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- کوراش (Kurash)
- قزاق کورسی (Qazaq Kuresi)
- نوماد استرانگمن (Nomad Strongman)
- طنابکشی
- آلیش (Alysh)
- آشیرتمالی آبا گورشی (Ashyrtmaly Aba Gureshi)
- کورش (Koresh)
- مَس رسلینگ (Mas Wrestling)
این رشتهها سبکهای متفاوتی از کشتی سنتی و رقابتهای قدرتی را نمایندگی میکنند و هرکدام قوانین و شیوههای خاص خود را دارند. به عنوان مثال در رشته مَس رسلینگ این دوره از رقابتها، رضا قیطاسی، قویمرد ایرانی، در وزن +۹۰ کیلوگرم به مقام قهرمانی رسید و مدال طلای این رقابتها را از آن خود کرد.
شاید مَس رسلینگ در نگاه نخست شباهت زیادی به طنابکشی داشته باشد، اما در آن دو ورزشکار روبهروی یکدیگر روی زمین مینشینند، پاهای خود را به تختهای در مرکز تکیه میدهند و هر دو یک چوب را در دست میگیرند. هدف مسابقه این است که ورزشکار بتواند چوب را از دست حریف خارج کند یا او را به سمت خود بکشد و از تخته عبور دهد. در این رشته، قدرت پاها، کمر و پشت، ساعد و بهویژه قدرت گریپ و پنجه نقش مهمی در موفقیت ورزشکار دارد.
قیطاسی که یکی از چهرههای شناختهشده ورزشهای قدرتی ایران محسوب میشود، در این دوره پرچمدار کاروان ایران بود. او با کسب عنوان قهرمانی در مَس رسلینگ، نخستین مدال طلای ایران در بازیهای جهانی عشایر ۲۰۲۶ را به دست آورد.
رشتههای مهارتی
بخش مهارتی بازیهای جهانی عشایر شامل رقابتهایی است که دقت، تمرکز و توانایی کنترل حرکات را مورد آزمایش قرار میدهند.
- کوسبگیلیک (Kusbegilik): مجموعهای از مهارتهای سنتی مرتبط با پرورش و استفاده از پرندگان شکاری.
- تیراندازی با کمان سنتی: یکی از قدیمیترین مهارتهای مرتبط با فرهنگ کوچنشینان که در قالب مسابقه تیراندازی برگزار میشود.
- آسیک آتو (Asyk Atu): بازی سنتی مبتنی بر استخوانهای کوچک حیوانات که در بخشهایی از آسیای مرکزی رواج دارد.
- اُردو (Ordo): بازی سنتی قرقیزی که با استفاده از استخوانهای حیوانات انجام میشود و از بازیهای تاریخی منطقه به شمار میرود.
بازیهای فکری و استراتژیک
بازیهای جهانی عشایر تنها به ورزشهای فیزیکی اختصاص ندارند. بازیهای فکری و استراتژیک نیز بخشی از برنامه مسابقات را تشکیل میدهند. از جمله این بازیها میتوان به مانگالا (Mangala)، اواری (Oware) و توگوز کورگول (Togyzkumalak/Toguz Korgool) اشاره کرد. این بازیها بر توانایی برنامهریزی، پیشبینی حرکات حریف و تصمیمگیری استراتژیک تمرکز دارند.
حضور کشورهای مختلف در بازیهای جهانی عشایر
اگرچه ریشه اصلی بسیاری از رشتههای بازیهای جهانی عشایر به آسیای مرکزی بازمیگردد، اما شرکتکنندگان این مسابقات به کشورهای این منطقه محدود نمیشوند. قرقیزستان، قزاقستان، ازبکستان، تاجیکستان، ترکمنستان، مغولستان و بخشهایی از روسیه و چین از جمله کشورها و مناطقی هستند که ارتباط تاریخی بیشتری با این ورزشها دارند.
در دورههای مختلف، کشورهای دیگری نیز به این رقابتها پیوستهاند و حضور کشورهایی از اروپا، آفریقا، اقیانوسیه و خاورمیانه باعث شده تا بازیهای جهانی عشایر به رویدادی بینالمللیتر تبدیل شود.
