مقایسه قیمت بنزین در ایران و کشورهای خاورمیانه در سال ۱۴۰۵

با اعلام نرخ ۱۰ هزار تومانی برای بنزین آزاد، مقایسه قیمت سوخت در ایران با کشورهای همسایه و خاورمیانه بالا گرفته است. روی کاغذ، بنزین ایران هنوز یکی از ارزان‌ترین بنزین‌های منطقه و جهان به شمار می‌رود؛ اما این مقایسه زمانی که بدون در نظر گرفتن درآمد، دستمزد و قدرت خرید مردم انجام شود، تصویر کاملی از واقعیت اقتصادی ارائه نمی‌دهد.

بر اساس تصمیم تازه دولت، نرخ بنزین مصرفی بالاتر از سهمیه ماهانه از پنج هزار تومان به ۱۰ هزار تومان افزایش پیدا می‌کند. سهمیه ۶۰ لیتری با نرخ هزار و ۵۰۰ تومان و ۵۰ لیتر بعدی با نرخ سه هزار تومان باقی می‌ماند و نرخ ۱۰ هزار تومانی برای مصرف مازاد بر این سهمیه‌هاست.

این افزایش در شرایطی اتفاق می‌افتد که ایران با کسری بنزین روبه‌روست. محدودیت ظرفیت تولید، افزایش مصرف و مشکلات ناشی از تحریم و محدودیت‌های وارداتی باعث شده شکاف میان تولید و مصرف در برخی روزها به بیش از ۱۰ میلیون لیتر برسد. بخشی از استدلال دولت برای افزایش نرخ مصرف مازاد نیز به همین ناترازی برمی‌گردد.

با این حال، یک پرسش مهم همچنان باقی است: آیا مشکل اصلی بنزین در ایران واقعاً قیمت آن است؟ یا مسئله مهم‌تر، درآمدی است که طی سال‌ها از تورم عقب مانده است؟

بنزین ۱۰ هزار تومانی؛ ارزان‌ترین در جدول اسمی

اگر قیمت ۱۰ هزار تومان برای هر لیتر بنزین آزاد را با دلار حدود ۲۲۶ هزار و ۷۰۰ تومان محاسبه کنیم، هر لیتر بنزین حدود ۰.۰۴۴ دلار یا ۴.۴ سنت قیمت دارد. به این ترتیب، حتی بعد از افزایش نرخ، ایران همچنان در پایین‌ترین بخش جدول قیمت اسمی بنزین در منطقه قرار می‌گیرد.

به نقل از رویداد۲۴، آخرین داده‌های GlobalPetrolPrices درباره قیمت سوخت در کشورهای خاورمیانه نیز نشان می‌دهد فاصله ایران با برخی کشورها همچنان زیاد است.

پس از ایران، کویت یکی از ارزان‌ترین بنزین‌های منطقه را دارد. قیمت هر لیتر بنزین در این کشور حدود ۰.۱۱ دینار کویت، معادل نزدیک به ۰.۳۴ دلار است. در قطر نیز هر لیتر بنزین حدود ۲.۱۰ ریال قطر یا نزدیک به ۰.۵۸ دلار قیمت دارد.

در عربستان سعودی قیمت هر لیتر بنزین حدود ۲.۳۳ ریال سعودی، معادل نزدیک به ۰.۶۲ دلار است. عمان نیز تقریباً در همین محدوده قرار دارد. قیمت بنزین در عراق و بحرین به‌ترتیب حدود ۰.۶۵ و ۰.۶۶ دلار در هر لیتر است.

امارات متحده عربی در میان کشورهای نفت‌خیز منطقه بنزین گران‌تری دارد. قیمت هر لیتر بنزین Special ۹۵ در پایان اوت حدود ۳.۶۹ درهم بوده که تقریباً معادل یک دلار است.

در سوریه قیمت هر لیتر بنزین حدود ۱.۲۶ دلار و در لبنان حدود ۱.۳۰ دلار گزارش شده است. اردن نیز با قیمت نزدیک به ۱.۸۵ دلار در هر لیتر در گروه کشورهای گران‌تر منطقه قرار می‌گیرد.

در بالاترین نقطه این جدول، اسرائیل قرار دارد؛ جایی که قیمت هر لیتر بنزین حدود ۸.۵۱ شِکِل، معادل نزدیک به ۲.۸۱ دلار است. بنابراین اگر فقط قیمت اسمی را در نظر بگیریم، بنزین در اسرائیل ده‌ها برابر ایران قیمت دارد.

اما دقیقاً همین جاست که مقایسه ساده قیمت هر لیتر بنزین می‌تواند گمراه‌کننده شود.

مقایسه قیمت بنزین بدون درآمد مردم گمراه‌کننده است

قیمت یک کالا به‌تنهایی چیزی درباره ارزان یا گران بودن آن برای مردم نمی‌گوید. معیار مهم‌تر، سهم آن از درآمد خانوار است.

بر اساس داده‌های بانک جهانی، درآمد ناخالص ملی سرانه ایران در سال ۲۰۲۵ حدود ۴ هزار و ۶۵۰ دلار بوده، در حالی که این رقم در عربستان حدود ۳۶ هزار دلار، کویت بیش از ۴۱ هزار دلار، امارات بیش از ۵۱ هزار دلار، اسرائیل بیش از ۵۶ هزار دلار و قطر بیش از ۷۴ هزار دلار بوده است.

بنابراین بنزین ۶۰ سنتی یا یک‌دلاری در کشوری با درآمد چندبرابری، لزوماً فشار بیشتری از بنزین چندسنتی ایران به خانوار وارد نمی‌کند.

به همین دلیل، مقایسه قیمت بنزین کشورها بدون مقایسه دستمزد و هزینه‌های زندگی تصویر ناقصی می‌دهد. معیار دقیق‌تر این است که سوخت چه سهمی از درآمد خانوار را می‌گیرد و پس از پرداخت مسکن، خوراک و دیگر هزینه‌های ضروری چه مقدار قدرت خرید باقی می‌ماند.

قیمت بنزین در کشورهای مختلف البته فقط به درآمد مردم بستگی ندارد. مالیات، یارانه، هزینه پالایش و توزیع، نرخ ارز، درآمد نفتی و سیاست‌های دولت نیز در تعیین نرخ نهایی دخالت دارند.

کشورهای نفت‌خیز خلیج فارس معمولاً به دلیل دسترسی به منابع عظیم نفت و گاز و درآمدهای صادراتی، امکان بیشتری برای کنترل قیمت سوخت دارند. با این حال، حتی همین کشورها نیز طی سال‌های اخیر بخشی از یارانه‌های انرژی را کاهش داده و قیمت داخلی را به نرخ‌های بازار نزدیک‌تر کرده‌اند.

در ایران نیز فاصله قیمت داخلی با قیمت‌های منطقه‌ای تا حد زیادی نتیجه سیاست یارانه‌ای دولت است. پایین بودن قیمت می‌تواند مصرف را بالا ببرد، انگیزه قاچاق سوخت را بیشتر کند و هزینه فرصت سنگینی برای دولت ایجاد کند. اما این فقط یک طرف ماجراست.

بحث بنزین در ایران را نمی‌توان جدا از وضعیت کلی اقتصاد بررسی کرد. افزایش قیمت سوخت در شرایطی اتفاق می‌افتد که خانوارها همزمان با افزایش شدید هزینه مسکن، خوراک، درمان، خودرو و خدمات مختلف روبه‌رو هستند.

در چنین شرایطی، حتی افزایش چند هزار تومانی قیمت بنزین می‌تواند برای بخشی از مردم اهمیت زیادی پیدا کند؛ نه به این دلیل که بنزین به‌خودی‌خود کالای فوق‌العاده گرانی است، بلکه به این دلیل که درآمد واقعی خانوارها طی سال‌ها کاهش یافته است.

از طرف دیگر، موضوع بنزین فقط به هزینه مستقیم پر کردن باک محدود نمی‌شود. سوخت بخشی از هزینه حمل‌ونقل کالا و خدمات است. افزایش قیمت آن می‌تواند هزینه جابه‌جایی، کرایه‌ها و بخشی از هزینه تولید و توزیع را افزایش دهد و در نهایت به قیمت کالاها منتقل شود.

بنزین ارزان لزوماً به معنای رفاه بیشتر نیست

از نظر اقتصادی، فاصله قیمت بنزین در ایران با بازارهای منطقه‌ای قابل انکار نیست. بنزین ۱۰ هزار تومانی، با نرخ ارز آزاد، همچنان در حد چند سنت در هر لیتر قیمت دارد و از این نظر ایران در انتهای جدول قیمت جهانی قرار می‌گیرد.

اما استفاده از این عدد برای نتیجه‌گیری درباره رفاه مردم یا اینکه «بنزین در ایران بیش از حد ارزان است»، کافی نیست.

برای یک مقایسه واقعی باید قیمت سوخت را کنار درآمد سرانه، متوسط دستمزد، تورم، قدرت خرید، میزان مصرف، مالیات سوخت، هزینه حمل‌ونقل و سهم سایر هزینه‌های ضروری در بودجه خانوار قرار داد.