گنجشکها در حال انقراضند؟ | اثر بمباران و صداهای انفجار شدید بر پرندگان شهری
برخی رسانهها و فضای مجازی از کاهش جمعیت گنجشکها بر اثر بمباران و صدای انفجار، رویدادهای جوی و تغییر معماری شهرها و حتی آغاز روند انقراض این پرندگان میگویند. اما یک پرنده شناس معتقد است «انقراض» ادعای بزرگی است و برای چنین نتیجهای هنوز داده و مطالعه علمی کافی وجود ندارد.
همشهریآنلاین – مجید جباری: علیرضا هاشمی تصریح میکند: گنجشکها از آشناترین پرندگان ایران هستند. حدود ۱۰ تا ۱۱ گونه گنجشک در ایران وجود دارد که بسیاری از آنها پرندگان شهری نیستند و در زیستگاههای طبیعی، کوهستانی و کشاورزی زیست میکنند. گنجشک خانگی شناختهشدهترین گونه شهری است و در بسیاری از شهرها جمعیت غالب گنجشکها را تشکیل میدهد. گونههای دیگری مانند گنجشک کوهی، گنجشک درختی و گنجشک سینهسیاه هم در نقاط مختلف کشور دیده میشوند. بعضی از این گونهها ممکن است فقط در فصل خاصی در یک منطقه دیده شوند یا جمعیت بسیار کمتری داشته باشند.
شهرها برای گنجشکها تغییر کردهاند
هاشمی در گفتوگو با همشهریآنلاین می افزاید: گنجشکها در گذشته در خانههای حیاطدار، دیوارهای آجری و خشتی، سقفها و شکافهای ساختمانها و درختان بومی و میوه، فضاهای مناسبی برای لانهسازی داشتند، اما با گسترش شهرنشینی، بسیاری از این فضاها از بین رفتهاند. ساختمانهای جدید با دیوارها و نماهای صیقلی، فضای کمتری برای لانهسازی دارند و درختان بومی و کهنسال نیز در بسیاری از شهرها کمتر شدهاند.
این پرندهشناس میافزاید: کاهش درختان، خشک شدن قناتها و جویهای قدیمی، تغییر شرایط خاک، آلودگی هوا، رفتوآمد و سر و صدا نیز میتوانند بر شرایط زیست پرندگان شهری اثر بگذارند. تهران نمونهای از این تغییرات است. در پایتخت، بخش زیادی از فضاهای قدیمی که زمانی محل لانهسازی گنجشکها بود، جای خود را به ساختمانها و فضاهای شهری جدید داده است. اما این تغییر محدود به تهران نیست و در بسیاری از شهرهای کشور میتوان نمونههایی از کاهش زیستگاههای مناسب پرندگان را مشاهده کرد.
هر فضای سبزی، زیستگاه پرندگان نیست
مؤسس انجمن پرندهشناسی و پرندهنگری طرلان میگوید: افزایش سطح فضای سبز شهری لزوماً به معنای بهتر شدن شرایط زندگی پرندگان نیست. بخشی از فضاهایی که در آمارهای شهری بهعنوان فضای سبز ثبت میشوند، مثل نوار باریک فضای سبز بین دو لاین اتوبانها، حاشیه خیابانها، قطعات کوچک و پراکندهای هستند که امکان چندانی برای زادآوری پرندگان ندارند. زیستگاه مناسب فقط به معنی وجود چند درخت نیست. پرنده به محل امن برای لانهسازی، دسترسی به غذا، آب و آرامش نسبی نیاز دارد.
گنجشکها فقط دانهخوار نیستند
تصویر رایج از گنجشک، پرندهای است که بیشتر دانه میخورد، اما هاشمی در این باره میگوید: در فصل زادآوری بخش مهمی از غذای جوجهها را حشرات و لارو آنها تشکیل میدهند. گنجشکها به همین دلیل بخشی از چرخه طبیعی محیط هستند و در کنترل جمعیت برخی حشرات نقش دارند. کاهش جمعیت آنها میتواند نشانهای از تغییر در شرایط اکولوژیک محیط باشد، هرچند برای مشخص شدن میزان این اثر به مطالعه علمی نیاز است.
جمعیت گنجشکها کم شده است؟
هاشمی درباره کاهش جمعیت گنجشکها با احتیاط صحبت میکند و میگوید: هنوز مطالعه آماری و علمی جامعی که جمعیت این پرندگان را در گذشته و امروز مقایسه کند، انجام نشده است. آنچه از مشاهدههای میدانی و تجربه ناظران میتوان مطرح کرد، احتمال کاهش جمعیت گنجشکها در برخی مناطق وجود دارد، اما نمیتوان بر اساس این مشاهدات از انقراض سخن گفت.
تأثیر اقلیم بر جمعیت پرندگان
این دکترای محیطزیست خشکسالی و شرایط نامساعد جوی را مؤثر بر زادآوری پرندگان میداند و معتقد است: در سالهای خشک ممکن است میزان زادآوری پایین بیاید و جمعیت برخی پرندگان کاهش پیدا کند، اما این کاهش دائمی نیست. پرندگان در طول زمان با نوسانهای طبیعی آبوهوا سازگار شدهاند. اگر شرایط زیستگاه دوباره مناسب شود، افزایش زادآوری میتواند بخشی از کاهش جمعیت را جبران کند.
او برای توضیح این موضوع به رفتار برخی پرندگان اشاره میکند و میگوید: در سالهایی که شرایط محیطی مناسبتر است، ممکن است برخی گونهها دفعات بیشتری زادآوری کنند. بنابراین نوسان جمعیت در طبیعت اتفاقی عادی است.
اثر بمباران و صداهای شدید بر پرندگان
هاشمی با بیان اینکه رویدادهای شدید و ناگهانی مانند بمباران و صدای انفجار میتواند رفتار پرندگان را تغییر دهند، تصریح میکند: آشفتگی شدید ممکن است باعث شود پرندگان برای مدتی از یک منطقه دور شوند یا به حاشیه بروند، اما این جابهجایی لزوماً به معنای ترک دائمی زیستگاه نیست. بسیاری از پرندگان در فصل زادآوری قلمرو مشخصی دارند، اما در فصلهای دیگر میتوانند رفتار گروهی بیشتری داشته باشند و برای یافتن غذا در کنار یکدیگر قرار بگیرند. اگر زیستگاه همچنان مناسب باشد، پرندگان میتوانند پس از برقراری آرامش، دوباره به آن منطقه بازگردند. بنابراین برای بررسی اثر چنین رویدادهایی باید میان جابهجایی موقت پرندگان و کاهش واقعی جمعیت تفاوت قائل شد.
نگرانی اصلی چیز دیگری است
هاشمی میگوید: نگرانی اصلی درباره گنجشکها، انقراض این پرندگان بر اثر یک رویداد خاص نیست و ما باید برای از بین رفتن تدریجی زیستگاههای مناسب نگران باشیم. همچنین کاهش درختان بومی و کهنسال، از بین رفتن فضاهای لانهسازی، کاهش منابع آب و غذا و تغییر معماری شهرها میتواند شرایط زندگی گنجشکها و دیگر پرندگان شهری را دشوارتر کند. حفظ پرندگان شهری فقط با کاشت درخت انجام نمیشود و باید در طراحی و مدیریت فضای سبز، نیازهای واقعی حیاتوحش شهری نیز در نظر گرفته شود.
هاشمی در پایان به تنوع پرندگان در تهران اشاره میکند و میگوید: حدود ۲۰۰ گونه پرنده در این شهر ثبت شده است. این عدد نشان میدهد حتی کلانشهرها نیز بخشی از زیستگاه حیاتوحش هستند. گنجشکها هنوز در بسیاری از نقاط ایران دیده میشوند، اما حفظ حضور آنها در شهرها و روستاهای کشور به حفظ زیستگاههایی بستگی دارد که برای زندگی، تغذیه و زادآوری آنها باقی میماند.
.
