توسعه در تالاب تشنه؛ یک میلیون هکتار کشاورزی با کدام آب؟ | برنامه جسورانه یا تکرار دو بحران بزرگ؟
طرح توسعه کشاورزی در حوزه هلیلرود و جازموریان در حالی از سوی رئیس سازمان برنامه و بودجه مطرح شده است که کارشناسان نسبت به تکرار تجربه ارومیه و کارون هشدار میدهند.
همشهریآنلاین – مجیدجباری: طرح توسعه کشاورزی در حدود یک میلیون هکتار از اراضی حوزه هلیلرود و جازموریان، از سوی رئیس سازمان برنامه و بودجه یکی از «جسورانهترین» برنامههای توسعهای کشور توصیف شده است. این طرح در حالی مطرح میشود که کارشناسان منابع طبیعی و آب از کاهش منابع آب زیرزمینی و جریان رودخانهها در منطقه خبر میدهند و تالاب جازموریان نیز سالهاست با خشکی دستوپنجه نرم میکند. نگرانی اصلی کارشناسان درباره سخنان رئیس سازمان برنامه و بودجه این است که توسعه سطح زیرکشت بدون تأمین منابع آب پایدار، فشار بر منابع آبی منطقه را افزایش دهد و تجربه حوضههای آبریز دریاچه ارومیه و کارون را تکرار کند.
رئیس سازمان برنامه و بودجه، در جریان سفر به جنوب کرمان از تدوین طرح توسعه کشاورزی در حوزه هلیلرود و جازموریان خبر داده و گفته است که بررسیها از ظرفیت قابل توجه منطقه برای تولید محصولات کشاورزی، صادرات خرما و تأمین خوراک دام حکایت دارد. سیدحمید پورمحمدی، وسعت این طرح را حدود یک میلیون هکتار اعلام و خاطرنشان کرده که نتایج طرح آزمایشی اجراشده در نزدیک به هزار هکتار از اراضی منطقه امیدوارکننده بوده و قرار است طرح توسعه کشاورزی با مشارکت کارشناسان آب، کشاورزی و محیطزیست نهایی شود.
اما در مقابل این نگاه توسعهای، یک پرسش اساسی مطرح است: آب این توسعه و افزایش سطح زیرکشت قرار است از کجا تأمین شود؟
جازموریان برای توسعه بیشتر آب دارد؟
معاون فنی اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری سیستان و بلوچستان معتقد است وضعیت فعلی منابع آب در حوزه جازموریان اجازه توسعه گسترده سطح زیرکشت را نمیدهد.
دکتر حسین سرگزی در گفتوگو با همشهریآنلاین میگوید: پیش از اجرای طرح یک میلیون هکتاری باید مشخص شود آب مورد نیاز این اراضی از کجا تأمین خواهد شد، زیرا در شرایط کنونی نه جریان قابل اتکایی به سمت جازموریان وجود دارد و نه منابع آب زیرزمینی وضعیت مناسبی دارند.
او با اشاره به رودخانه بمپور میگوید: این رودخانه سالهاست جریان مؤثری به سمت جازموریان ندارد و پس از احداث سد بمپور و افزایش برداشتهای آب در بالادست، جریان آب به سمت تالاب تقریباً متوقف شده است. در سالهای دارای بارندگی شدید یا سیلاب ممکن است جریانهایی به سمت جازموریان شکل بگیرد، اما در شرایط عادی آبی برای تغذیه تالاب باقی نمیماند.
سرگزی همچنین به افزایش تعداد چاههای آب و گسترش اراضی کشاورزی در منطقه اشاره میکند و میافزاید: از ایرانشهر تا جازموریان، در مسافتی حدود ۱۸۰ کیلومتر، در نقاط مختلف اراضی تصرف و چاههای جدید حفر شده است. در سمت دیگر حوضه نیز در محدوده جیرفت و مسیر هلیلرود، توسعه اراضی کشاورزی و برداشت آب ادامه داشته است.
او درباره طرح توسعه یک میلیون هکتاری اراضی کشاورزی میگوید: اگر منابع مورد نیاز این توسعه قرار است از همان منابع آبی موجود تأمین شود، اجرای چنین طرحی اشتباه است، زیرا آب جدیدی برای این منطقه ایجاد نشده و منابع زیرزمینی نیز با کاهش شدید مواجه هستند.
کشاورزی موجود هم آب ندارد
معاون اداره کل منابع طبیعی سیستان و بلوچستان تصریح میکند: مسئله فقط تأمین آب برای اراضی جدید نیست. حتی بخشی از اراضی کشاورزی موجود در منطقه نیز به دلیل کمبود آب از چرخه تولید خارج شدهاند.
سرگزی با اشاره به وضعیت روستاهای اطراف بمپور میگوید: مردم برخی روستاها حتی برای تأمین آب آشامیدنی با مشکل مواجه هستند و در مناطقی مانند میرآباد و شمسآباد، پیشروی شنهای روان نیز زندگی مردم را تحت تأثیر قرار داده است. در بخشهایی از اراضی کشاورزی حدفاصل بمپور و مناطق غربی آن، شبکهها و کانالهای آبیاری ساخته شده، اما به دلیل نبود آب، امکان استفاده از این زیرساختها وجود ندارد. در چنین شرایطی، به جای افزایش سطح زیرکشت باید بهرهوری کشاورزی افزایش یابد. اصلاح روشهای آبیاری، بهبود مدیریت اراضی، استفاده از فناوری و تجهیزات مناسب، اصلاح الگوی کشت و کاهش ضایعات میتواند بدون توسعه اراضی، تولید را افزایش دهد.
بر اساس آمارهای رسمی، حدود ۲۰ تا ۳۰ درصد محصولات کشاورزی در مراحل مختلف تولید تا مصرف دچار ضایعات میشوند و متوسط راندمان آبیاری نیز حدود ۴۵ درصد اعلام شده است. بنابراین بخشی از ظرفیت افزایش تولید را میتوان از مسیر افزایش بهرهوری آب و کاهش اتلاف دنبال کرد.
خطر تشدید فرسایش بادی
سرگزی درباره پیامدهای محیطزیستی توسعه کشاورزی در جازموریان نیز هشدار میدهد و میگوید: کاهش بیشتر رطوبت خاک میتواند پوشش گیاهی منطقه را تضعیف کند. این موضوع، با توجه به وزش بادهای دائمی و وجود کانونهای فرسایش بادی در منطقه، احتمال تشدید گردوغبار را افزایش میدهد.
ادعای عجیب ترکیه درباره گرد و غبار در ایران | منشاء طوفان های گرد و غبار کجاست؟
تصویب طرح مدیریت جامع تالاب جازموریان در کرمان
سال سخت سیستان و بلوچستان با خشکسالی و ریزگرد
معاون فنی اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری سیستان و بلوچستان همچنین نسبت به رقابت نابرابر میان کشاورزان محلی و سرمایهگذاران بزرگ بر سر منابع آب هشدار میدهد و میافزاید: در صورتی که بهرهبرداران بزرگ امکان برداشت آب از اعماق بیشتر را داشته باشند، کشاورزان محلی توان رقابت نخواهند داشت و چاههای آنها با افت آبدهی یا خشک شدن مواجه میشود. چنین روندی، علاوه بر پیامدهای محیطزیستی، میتواند پیامدهای اقتصادی و اجتماعی نیز داشته باشد و به افزایش فقر و مهاجرت در منطقه منجر شود.
پرسشهایی که هنوز پاسخ ندارند
یک پژوهشگر حوزه اقتصاد آب با اشاره به طرح توسعه کشاورزی در حوضه آبریز جازموریان و هلیلرود، معتقد است پیش از هرگونه قضاوت درباره طرح باید به چند پرسش اساسی پاسخ داده شود.
محمدابراهیم رئیسی در گفتوگو با همشهریآنلاین تاکید میکند: مطالعات مربوط به توسعه کشاورزی و منابع طبیعی در شرق جازموریان سابقه طولانی دارد و سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی نیز در سال ۱۳۶۹ مطالعهای در این منطقه انجام داده است. بنابراین طرح جدید باید مشخص کند چه تفاوتی با مطالعات و برنامههای قبلی دارد و بر اساس چه دادههای جدیدی پیشنهاد شده است.
رئیسی تصریح میکند: نخستین معیار برای ارزیابی این طرح، انطباق آن با بیلان هیدرولوژیک حوضه است. باید مشخص شود تراز آب منطقه در وضعیت فعلی چگونه است و طرح توسعه یک میلیون هکتاری قرار است چگونه با این تراز سازگار شود.
او میگوید: اگر قرار است مفهوم احیا در کنار توسعه کشاورزی مطرح باشد، باید اقداماتی مانند مهار سیلاب، تغذیه مصنوعی آبخوانها، پخش سیلاب و جلوگیری از برداشتهای غیرمجاز نیز در طرح دیده شود. در غیر این صورت، افزایش سطح زیرکشت بدون ایجاد منبع آب جدید، مسئله منابع آب را حل نمیکند.
تالاب جازموریان چه سهمی دارد؟
رئیسی درباره رابطه میان توسعه کشاورزی در بالادست و احیای اکولوژیک جازموریان میگوید: باید مشخص باشد که آیا احیای تالاب و توسعه کشاورزی در بالادست قرار است همزمان دنبال شود یا خیر؛ زیرا تجربه حوضههای مختلف نشان داده است که توسعه در بالادست میتواند با بقای تالاب در پاییندست در تعارض باشد. بنابراین اگر طرح توسعه کشاورزی اجرا شود، باید سازوکار حقوقی و اجرایی مشخصی برای تضمین حقابه اکولوژیک جازموریان وجود داشته باشد.
این پژوهشگر حوزه آب همچنین میگوید: برای ارزیابی دقیق طرح، دستکم باید چهار موضوع «بیلان هیدرولوژیک مصوب حوضه»، «میزان واقعی توسعه سطح زیرکشت»، «سازوکار حقوقی تضمین حقابه تالاب» و «هزینه ـ فایده اقتصادی و مدل مالی طرح» مشخص و روشن شود. در واقع، مسئله اصلی در جازموریان فقط این نیست که این منطقه ظرفیت کشاورزی دارد یا نه؛ پرسش اصلی این است که آیا ظرفیت آبی منطقه اجازه چنین توسعهای را میدهد؟
تجربه حوضههایی مانند دریاچه ارومیه و کارون نشان میدهد که پاسخ به این پرسش نمیتواند به بعد اقتصادی و افزایش تولید محدود شود. هر هکتار زمین جدید، در یک حوضه خشک و کمآب، به معنای تقاضای جدید برای آب است. باید مشخص شود این آب در نهایت از کدام منبع تأمین میشود و سهم محیطزیست و جوامع محلی از آن چقدر خواهد بود.
سابقه بحران در دو حوضه آبریز کشور
ارومیه، توسعه کشت در دل بحران : از سال ۱۳۷۷ تا ۱۳۹۸ حدود ۱۴۰ هزار هکتار به سطح زیرکشت حوضه آبریز دریاچه ارومیه اضافه شد. با متوسط مصرف ۱۰ هزار مترمکعب آب به ازای هر هکتار، این توسعه سالانه حدود ۱.۴ میلیارد مترمکعب آب نیاز داشت. با وجود آشکار شدن بحران دریاچه، توسعه متوقف نشد و از سال ۱۳۹۴ تا ۱۳۹۸ نیز ۴۷ هزار هکتار دیگر به سطح زیرکشت افزوده شد که سالانه حدود ۴۷۰ میلیون مترمکعب آب نیاز داشت. تجربه ارومیه نشان میدهد افزایش سطح زیرکشت در حوضههای کمآب، بدون توجه به ظرفیت منابع آب و افزایش بهرهوری، میتواند به تشدید بحرانهای محیطزیستی و آبی منجر شود.
کارون، توسعه کشت فراتر از ظرفیت آب: طرح ۵۵۰ هزار هکتاری خوزستان و ایلام از سال ۱۳۷۵ با هدف توسعه اراضی کشاورزی آغاز شد و در فاز نخست حدود ۲۹۷ هزار هکتار به بهرهبرداری رسید. با این حال، وزارت نیرو اعلام کرد که منابع آب برای اجرای کامل طرح کافی نیست و ظرفیت تامین آب حدود ۳۱۲ هزار هکتار برآورد میشود. همزمان، اجرای شبکههای آبیاری و زهکشی موجب شد راندمان مصرف آب از حدود ۳۵ درصد به نزدیک ۶۰ درصد افزایش یابد. تجربه حوضه کارون نیز، در کنار تجربه دریاچه ارومیه، نشان میدهد توسعه کشاورزی بدون تناسب با ظرفیت منابع آب و بیتوجهی به افزایش بهرهوری، میتواند به تشدید تنش آبی و بحرانهای محیطزیستی دامن بزند.
.
