مهاجرت معکوس به روستاها آغاز شده است
سالهاست که از کاهش جمعیت و متروک شدن روستاها گفته میشود و همزمان شهرها آنقدر پرجمعیت شدهاند که دیگر توان پذیرش مهاجر بیشتر را ندارند. طرحهای احیا روستاها، رفع محرومیت و بازگشت جمعیت، دائما در حال اجراست.
همشهری آنلاین – محمد سرابی: اما این طرحها چگونه میتواند تأثیرگذار باشد و بحران خلوت شدن روستاها و شلوغ شدن شهرها را حل کند؟ عبدالکریم حسینزاده، معاون رئیسجمهور در امور توسعه روستایی و مناطق محروم کشور در گفتوگو با همشهری تأکید میکند مهاجرت معکوس زمانی موفق است که روستا نه صرفا محل سکونت، بلکه محل زندگی، کار، تولید و ارائه خدمات باشد و برای احیای واقعی روستاها باید از نگاه سنتی ساخت خانه و انتقال جمعیت عبور کرد و به سمت توسعه یک زیستبوم پایدار روستایی رفت.
هدف فقط انتقال جمعیت نیست
آیا مهاجرت معکوس به روستاها محقق شده است؟ چگونه میتوان جمعیت شهرنشین را به روستانشینی تشویق کرد؟ حسینزاده در اینباره میگوید: «مهاجرت معکوس در ایران اتفاق افتاده است، اما هنوز نمیتوان از آن بهعنوان یک روند فراگیر و پایدار یاد کرد. تجربه سیاستهای روستایی نشان میدهد مردم زمانی به روستا بازمیگردند و در آن میمانند که روستا بتواند ۳نیاز اساسی درآمد، کیفیت زندگی و امنیت آینده را تأمین کند.» او بیان میکند: «سیاست مهاجرت معکوس نباید بر انتقال جمعیت متمرکز باشد؛ بلکه باید بر ایجاد جذابیت برای زندگی و سرمایهگذاری در روستا تمرکز کند. باید بستههای حمایتی چند لایه برای روستاییان درنظر گرفت.» اما این بستهها چه ترکیبی دارند؟ معاون توسعه روستایی و مناطق محروم رئیسجمهور میگوید: «نخستین و مهمترین مشوق، اشتغال و در نتیجه آن درآمد پایدار است. فردی که در شهر شغل دارد، صرفا با زمین ارزان یا وام کمبهره حاضر به ترک شهر نخواهد شد. بنابراین باید برای هر روستا یا مجموعه روستاهای همجوار، ظرفیت اقتصادی مشخص شود و حمایتها به همان سمت هدایت شود. به جای پرداخت وامهای عمومی، بهتر است تسهیلات به طرحهای دارای بازار، برنامه کسبوکار و ظرفیت واقعی اشتغال اختصاص پیدا کند.» بهگفته او کشاورزی هوشمند و کمآببر، صنایع تبدیلی و بستهبندی محصولات کشاورزی، دامداری و زنجیرههای تولید، گردشگری و اقامتگاههای روستایی در مناطق دارای ظرفیت، صنایعدستی و تولیدات محلی، کسبوکارهای دیجیتال و دورکاری بخشی از ظرفیتهای اشتغال روستایی است.
هنوز برق و جاده؟
چند دهه قبل زیرساختهای ضروری روستایی شامل برقرسانی و جاده آسفالت بودند، اما حالا سطح امکانات و نوع نیازهای روستایی تفاوت پیدا کرده و به مواردی مانند اینترنت پرسرعت رسیده است. در برخی از حوادث نیاز روستاها به آتشنشانی و اورژانس مشخص شد، اما ساخت چنین تاسیساتی در فضای کم جمعیت روستاها چقدر ممکن است؟ معاون رئیسجمهور در امور توسعه روستایی و مناطق محروم میگوید: «میتوان چنین امکاناتی را ایجاد کرد، اما نیازمند اولویتبندی و طراحی شبکه خدماتی است. اشتباه است که تصور کنیم برای هر روستا باید تمام خدمات بهصورت مستقل ایجاد شود. این کار برای روستاهای کمجمعیت هزینه بسیار بالایی دارد و شاید تکرار بخشی از اشتباهات تاریخی گذشته باشد. راهکار مناسب، ایجاد هستههای خدماتی- فناوری روستایی است. در بلندمدت، با افزایش جمعیت و فعالیت اقتصادی، میتوان سطح خدمات را ارتقا داد و مراکز مستقل ایجاد کرد.»
مسکن و زمین؛ شرط لازم، نه کافی
حسینزاده با اشاره به اینکه مهاجرت معکوس زمانی پایدار خواهد بود که روستا از نظر کیفیت زندگی پایدار باشد، میگوید: «سیاست مطلوب این نیست که صرفا جمعیت را به روستا ببریم بلکه باید شرایطی ایجاد کنیم که افراد، ماندن یا بازگشت به روستا را انتخابی مطلوب و اقتصادی بدانند. بنابراین، زمین و مسکن باید در اختیار افرادی قرار گیرد که واقعا قصد سکونت و فعالیت در روستا دارند.» او تأکید میکند: «میتوان برای این افراد تسهیلات ساخت، زمین مناسب و فرایند اداری سادهتر درنظر گرفت؛ اما پرداخت تسهیلات نباید به خرید و فروش زمین یا ساخت خانههای خالی منجر شود. خانوادهای که قصد مهاجرت معکوس دارند قطعا درآمد پایدار برایشان از اهمیت بالایی برخوردار است اما در کنار آن مدرسه، درمان، اینترنت، حملونقل، امنیت و دسترسی به خدمات روزمره نیز برای آنها تعیینکننده است.» مشوقها هم باید در همین مسیر باشند. معاون رئیسجمهور میگوید: «برای گروههایی که میتوانند در روستا ارزش اقتصادی ایجاد کنند، مانند کارآفرینان، پزشکان و کادر درمان، معلمان، متخصصان فنی، صاحبان کسبوکار و خانوادههای جوان. میتوان مشوقهای مشخصی درنظر گرفت.»
احیای روستاهای متروک
مهاجرت از روستاها در برخی نقاط ایران آنقدر شدید است که به تخلیه برخی از آنها منجر شده تا جایی که شاید یک خانواده یا فقط چند نفر در یک روستا به زندگی ادامه میدهند. حسینزاده در اینباره میگوید: «روستاهای کاملا خالی از سکنه در ایران وجود دارند. اما از منظر برنامهریزی، مهمتر از صرفا شناسایی روستاهای متروک، شناخت علت متروکشدن آنها و امکانسنجی احیای آنهاست.» او شرح میدهد: «روستا ممکن است به دلایل مختلفی مانند از بین رفتن منابع آب تا پیرشدن جمعیت و خروج تدریجی جوانان متروک شود؛ بنابراین، همه روستاهای متروک را نمیتوان با یک نسخه احیا کرد. اگر آب و زیرساخت پایه، ظرفیت فعالیت اقتصادی در محیط طبیعی یا فاصله متناسب تا شهر و مرکز خدماتی وجود داشته باشد، احیای روستا میتواند توجیه داشته باشد و در مرحله آخر، برای جذب جمعیت جدید؛ مسکن و زمین فراهم شود. در غیراین صورت، بازگرداندن جمعیت صرفا با ساخت خانه، احتمالا به ایجاد روستای مسکونی بدون اقتصاد پایدار منجر خواهد شد.»
.
