رسانه آمریکایی: چطور ترامپ نتوانست تنگه هرمز را امن کند؟

همشهری آنلاین – گروه سیاسی: ابهام در توافق ترامپ با ایران بر سر هرمز، به جای باز کردن مسیر نفتکش‌ها، رقابت بر سر مالکیت و مدیریت این آبراه حیاتی را تشدید کرد.

نیویورک‌تایمز در مقاله‌ای تحلیلی به قلم ادوارد وانگ، مایکل کراولی و اریک اشمیت نوشت:

برای حدود ۲ ماه، در چارچوب یک توافق محرمانه با نیروی دریایی آمریکا، نفتکش‌های تجاری هنگام عبور از تنگه خطرناک هرمز، فرستنده‌های موقعیت‌یاب خود را خاموش می‌کردند تا از شناسایی توسط ایران جلوگیری کنند؛ نفت و گاز از این مسیر به بازارهای جهانی منتقل می‌شد.

ارتش آمریکا در صورت حمله ایران، پوشش هوایی محدودی برای این کشتی‌ها فراهم می‌کرد و افسران نیروی دریایی از طریق ارتباط رادیویی، مسیر حرکت آنها را هدایت می‌کردند تا در نزدیکی ساحل عمان حرکت کنند؛ یعنی در سمت مقابل ساحل ایران. این اقدام باعث شد در جریان آتش‌بس شکننده میان طرفین، عبور کشتی‌ها از تنگه بین ماه‌های مه (اردیبهشت) و ژوئن (خرداد) افزایش پیدا کند.

اما توافق چارچوبی که دونالد ترامپ ماه گذشته با ایران امضا کرد، به دلیل ادبیات به‌کاررفته در آن و ابهام در برخی بندهای کلیدی، به این تلاش پایان داد؛ زیرا به گفته منتقدان، این توافق به ایران نقش رسمی در مدیریت تنگه هرمز می‌داد.

ترامپ پس از دستیابی به این توافق در ۱۴ ژوئن، آن را بازگشایی تنگه هرمز توصیف کرد. او در شبکه اجتماعی خود نوشت: «کشتی‌های جهان، موتورهای خود را روشن کنید. بگذارید نفت جریان پیدا کند!»

اما منتقدان می‌گویند این توافق در عمل واقعیتی را تثبیت کرد که مقام‌های ایرانی در طول جنگ بارها بر آن تاکید کرده بودند: ایران اکنون کنترل تنگه هرمز را در اختیار دارد.

فقط مسیر شمالی

حملات موشکی و پهپادی ایران به کشتی‌های تجاری در این آبراه پس از آغاز جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران، عملا عبور و مرور در تنگه را متوقف کرد. سپس چند هفته پس از آنکه آمریکا و ایران در اوایل آوریل به یک آتش‌بس غیررسمی و شکننده دست یافتند، برخی نفتکش‌ها مسیر جنوبی تنگه را انتخاب کردند؛ مسیری که از ساحل ایران فاصله بیشتری داشت.

اکنون ایران با حمله هفته گذشته در همین منطقه تلاش می‌کند کشتی‌ها را مجبور کند از مسیر شمالی تنگه، در نزدیکی آب‌های سرزمینی ایران، عبور کنند؛ مسیری که به تهران امکان می‌دهد برای دریافت عوارض یا هزینه عبور، ادعاهای خود درباره اختیار مدیریت این آبراه را تقویت کند.

ارتش آمریکا اعلام کرد نیروهای ایرانی روز سه‌شنبه به ۳ کشتی در مسیر جنوبی حمله کردند. ترامپ در واکنش دستور حملات هوایی علیه ایران را صادر کرد. تنش‌ها در پایان هفته با اعلام نیروی دریایی ایران تشدید شد؛ نیروی دریایی ایران اعلام کرد یک کشتی دیگر را در تنگه هدف قرار داده و آبراه را «تا پایان دخالت آمریکا در منطقه» خواهد بست.

فرماندهی مرکزی آمریکا (سنتکام) اعلام کرد در پاسخ، حدود ۱۴۰ هدف نظامی ایران را هدف قرار داده است؛ به این ترتیب شمار حملات آمریکا در یک هفته گذشته به حدود ۳۱۰ حمله رسید.

با هشدار ترامپ مبنی بر اینکه توافق ژوئن را «تمام‌شده» می‌داند، قیمت جهانی انرژی بار دیگر افزایش یافته و نگرانی‌ها درباره بازگشت جنگ تمام‌عیار بالا گرفته است. پیش از آغاز جنگ، حدود یک‌پنجم نفت و گاز طبیعی مایع جهان از تولیدکنندگان خاورمیانه از طریق تنگه هرمز عبور می‌کرد.

به گفته مقام‌های سابق آمریکایی و تحلیلگران، بحران جدید نتیجه‌ای قابل پیش‌بینی از توافق ژوئن (خرداد) است.

ترامپ که تحت فشار افزایش قیمت بنزین و تورم داخلی قرار داشت، به دنبال بازگشایی تنگه هرمز و کاهش فشار بر اقتصاد جهانی بود. او در چارچوب توافق، از جمله پذیرفت محاصره نظامی آمریکا علیه بنادر ایران پایان یابد و تهران بتواند برای مدت ۶۰ روز فروش نفت خود را از سر بگیرد؛ در مقابل ایران متعهد شد تنگه را باز کند.

این توافق ژوئن (خرداد) که «یادداشت تفاهم» نام گرفت، زمینه مذاکرات بیشتر برای رسیدن به یک توافق صلح گسترده‌تر و پایدارتر را نیز فراهم کرد.

در حالی که بسیاری از مقام‌های آمریکایی و خارجی از آتش‌بس استقبال کردند، منتقدان هشدار دادند که این توافق بیش از حد مبهم است؛ به‌ویژه بند پنجم آن که می‌گوید ایران «با استفاده از تمام تلاش خود، ترتیبات لازم را برای عبور امن کشتی‌های تجاری» از تنگه هرمز فراهم خواهد کرد.

مایکل رتنی، دیپلمات باسابقه بازنشسته آمریکایی و آخرین سفیر آمریکا در عربستان سعودی، گفت: «هیچ‌کس نباید تعجب کند که ایران این بند را به‌عنوان اعطای یک نقش دائمی برای کنترل عبور و مرور در هرمز تفسیر کند.»

او افزود: «کنترل ایران به‌طور آشکار به این کشور اهرم فشار قدرتمندی می‌دهد و به نظر می‌رسد تهران حاضر است برای حفظ این اهرم، خطر ازسرگیری درگیری‌ها یا حتی فروپاشی آتش‌بس را بپذیرد.»

سندی پرمناقشه

نزدیک به ۶۰ سال، کشتی‌های تجاری از مسیر مشخصی در تنگه هرمز عبور می‌کردند؛ مسیری که سازمان ملل متحد آن را تعیین کرده بود. دولت ایران در سال ۱۹۶۸ از ایجاد این مسیر حمایت کرد و با وجود اینکه بخشی از آن از آب‌های سرزمینی ایران عبور می‌کرد، تلاش نکرد کنترل آن را در اختیار بگیرد.

رهبران جمهوری اسلامی که پس از انقلاب ۱۹۷۹ در ایران به قدرت رسیدند، اعلام کردند که خود را متعهد به توافق سازمان ملل نمی‌دانند؛ با این حال، در طول سال‌های بعد، دولت ایران تنها در موارد محدودی عبور و مرور کشتی‌ها در تنگه را به چالش کشید.

اما این وضعیت پس از حملات نیروهای آمریکایی و اسرائیلی به ایران در ۲۸ فوریه (۹ اسفند ۱۴۰۴) تغییر کرد. نیروی نظامی ایران به سرعت حمله به کشتی‌های تجاری و مین‌گذاری در مسیرهای دریایی را آغاز کرد و عبور و مرور را متوقف ساخت. تنها کشتی‌هایی که حاضر بودند مبالغ قابل توجهی به ایران پرداخت کنند، اجازه عبور امن در امتداد ساحل ایران را دریافت کردند.

منتقدان می‌گویند ترامپ در توافق ژوئن (۲۸ خرداد ۱۴۰۵) با تهران، این واقعیت جدید را پذیرفت. این سند ۱۴ بندی که با اصرار مذاکره‌کنندگان ایرانی تنظیم شد، قدرت ایران در تنگه هرمز را به رسمیت می‌شناسد.

این توافق دریافت عوارض یا هزینه عبور از کشتی‌ها را ممنوع می‌کند، اما فقط برای مدت ۶۰ روز؛ یعنی تا زمانی که مذاکرات برای توافق بعدی ادامه داشته باشد. (ترامپ گفته است آمریکا نیز ممکن است در آینده برای عبور کشتی‌ها عوارض دریافت کند.) این یادداشت تفاهم همچنین تضمین صریح و غیرقابل‌تردیدی ارائه نمی‌کند که کشتی‌ها بتوانند با امنیت کامل از هر بخش تنگه عبور کنند.

مقام‌های ایرانی و کارشناسان دیپلماتیک می‌گویند آخرین بند این توافق عملا نقش اصلی ایران در مدیریت تنگه را تثبیت کرده است: «جمهوری اسلامی ایران با سلطنت عمان وارد گفت‌وگو خواهد شد تا مدیریت آینده و خدمات دریایی در تنگه هرمز را با مشارکت دیگر کشورهای ساحلی خلیج فارس و در چارچوب قوانین بین‌المللی و حقوق حاکمیتی کشورهای ساحلی تنگه هرمز تعریف کند.»

در آن زمان، ترامپ این توافق را بازگشت آزادی کشتیرانی در تنگه هرمز معرفی کرد. اما مقام‌های ایرانی به‌سرعت از این سند به‌عنوان مبنایی برای تعیین مسیر حرکت کشتی‌ها استفاده کردند؛ مسیری که نزدیک به ساحل ایران قرار دارد.

دنیس راس، مذاکره‌کننده باسابقه خاورمیانه در دولت‌های جمهوری‌خواه و دموکرات آمریکا، گفت برداشت ایران از این توافق روشن است: «شما تنگه را باز می‌کردید، اما تنها به شرطی که ایران کاملا کنترل آن را در اختیار داشته باشد و هیچ مسیر دیگری پذیرفته نباشد.»

حسین ابیش، پژوهشگر موسسه کشورهای عربی خلیج فارس در واشنگتن، گفت: «تمام حقوق بین‌الملل در یک جهت حرکت می‌کند، اما یادداشت تفاهم در جهت دیگری قرار دارد.» کاخ سفید در پاسخ به درخواست اظهارنظر، خبرنگاران را به یک نشست تلفنی روز جمعه ارجاع داد که در آن مقام‌های آمریکایی به شرط ناشناس ماندن صحبت کردند.

یک مقام آمریکایی که در مذاکرات حضور داشت، گفت ایران در جریان گفت‌وگوها می‌دانست کشتی‌ها از مسیر نزدیک به ساحل عمان عبور می‌کنند و حتی برخی از آنها را با پهپاد هدف قرار داده بود. به گفته این مقام، وقتی ایران پذیرفت «تمام تلاش خود را برای عبور امن» انجام دهد، منظور این بود که در آن مسیر حمله‌ای انجام نخواهد داد.

هدایت نیروی دریایی آمریکا

مذاکره‌کنندگان ایرانی در جریان گفت‌وگوهای اوایل تابستان درباره توافق پیشنهادی، می‌دانستند که در برابر آمریکا اهرم فشار قابل توجهی در اختیار دارند. در ۴ مه (۱۴ اردیبهشت ۱۴۰۵)، ارتش آمریکا عملیاتی با نام «پروژه آزادی» را آغاز کرد تا با اسکورت کشتی‌های تجاری گرفتار شده، روند بازگشایی تنگه را شروع کند.

اما ترامپ کمتر از ۴۸ ساعت بعد این عملیات را متوقف کرد؛ پس از آنکه ولیعهد عربستان سعودی، به دلیل نگرانی از واکنش ایران، اجازه استفاده آمریکا از حریم هوایی عربستان برای اجرای این عملیات را نداد. پس از آن، پنتاگون تلاش محتاطانه‌تری را آغاز کرد که عمدتا بر هدایت رادیویی کشتی‌ها متمرکز بود.

از اوایل ماه مه (اردیبهشت)، نیروهای آمریکایی مسیر حرکت بیش از ۸۰۰ کشتی تجاری حامل حدود ۴۰۰ میلیون بشکه نفت خام را در امتداد ساحل عمان هدایت کرده‌اند. این آمار را تیم هاوکینز، سخنگوی فرماندهی مرکزی آمریکا، اعلام کرد.

کشتی‌ها از مسیری استفاده می‌کردند که سازمان بین‌المللی دریانوردی، نهاد وابسته به سازمان ملل مستقر در لندن، تعیین کرده بود؛ سازمانی که مسئول تنظیم مقررات کشتیرانی جهانی است. این مسیر با همکاری عمان ایجاد شده بود تا امکان خروج حدود ۶۰۰ کشتی تجاری که برای مدت طولانی در منطقه گرفتار شده بودند، فراهم شود.

میزان کاهش تردد هرمز

با امضای توافق ژوئن، آتش‌بس غیررسمی به یک آتش‌بس رسمی تبدیل شد. طبق داده‌های شرکت اطلاعات دریایی کپلر، در ۷ روز منتهی به ۲۰ ژوئن (۳۰ خرداد ۱۴۰۵)، نزدیک به ۴۰۰ کشتی از تنگه هرمز عبور کردند؛ بالاترین میزان عبور هفتگی از زمان آغاز جنگ.

اما پس از حملات ایران در روز پنجشنبه، تنها ۲۲ کشتی از تنگه عبور کردند. بیش از ۱۲ ناو جنگی آمریکا، از جمله ۲ ناو هواپیمابر، به همراه ده‌ها هواپیمای تهاجمی و شناسایی مستقر روی ناوها و پایگاه‌های زمینی، همچنان در منطقه عمومی دریای عرب فعالیت می‌کنند. ارتش آمریکا همچنین با استفاده از شناورهای خودکار دریایی، عملیات شناسایی و پاکسازی مین در تنگه را انجام می‌دهد.

تیم هاوکینز سخنگوی فرماندهی مرکزی آمریکا (سنتکام) گفت: «نیروهای آمریکایی ایران را به دلیل تجاوز بی‌دلیل علیه کشتیرانی تجاری پاسخگو کرده‌اند، در حالی که همچنان امکان عبور از تنگه را تسهیل می‌کنند.» با این حال، او اضافه کرد که «هیچ تضمینی» وجود ندارد که هدایت نظامی آمریکا بتواند از کشتی‌های تجاری در حال عبور از تنگه محافظت کند.

مسیر عبور ایرانی

در اوج جنگ، برخی شرکت‌های کشتیرانی تصمیم گرفتند به ساحل ایران نزدیک‌تر حرکت کنند و به تضمین عبور امنی که ارتش ایران ارائه می‌داد، تکیه کنند. ایران به آنها اعلام کرده بود که برای هر کشتی باید تا ۲ میلیون دلار پرداخت کنند.

تهران گفته است هر کشتی که از تنگه هرمز عبور می‌کند باید از این مسیر حرکت کند و برای عبور، از «مرجع تنگه خلیج فارس» مجوز دریافت کند؛ نهادی که ایران در ماه مه (اردیبهشت) ایجاد کرد.

تا زمانی که اجرای این روند بر اساس مفاد آتش‌بس ژوئن متوقف شد، ایران تاکید داشت هزینه‌های دریافت‌شده مربوط به خدمات ایمنی و زیست‌محیطی است. برخی کارشناسان این اقدام را تلاشی ساختگی (این در حالی است که برخلاف نظر نویسندگان حقوق دریاها در شرایط جنگی متفاوت و محل مجادله و تفسیر است) برای نشان دادن پایبندی ایران به کنوانسیون سازمان ملل درباره حقوق دریاها می‌دانند؛ کنوانسیونی که در شرایط خاص دریافت برخی هزینه‌ها را مجاز می‌داند.

اما به گفته این کارشناسان، ایران در واقع در حال ایجاد عوارض عبور غیررسمی است؛ اقدامی که طبق این کنوانسیون ممنوع است. ایران این کنوانسیون را امضا کرده، اما هرگز آن را به تصویب نهایی نرسانده است و به همین دلیل می‌گوید مفاد آن برای تهران الزام‌آور نیست. آمریکا نیز تاکنون این کنوانسیون را تصویب نکرده است.

آمریکا و برخی کشورهای دیگر با درخواست ایران برای استفاده کشتی‌ها از مسیر شمالی مخالفت کردند. در واکنش، ارتش آمریکا در ماه مه مسیر جنوبی در امتداد ساحل عمان را ایجاد کرد.

پس از امضای توافق ماه گذشته با ایران، ترامپ اعلام کرد این مسیر «کاملا امن، مطمئن و بدون مشکل» است. اما دن آلاماریو، استراتژیست ارشد ژئوپلیتیک در موسسه پژوهشی آلپاین ماکرو (Alpine Macro)، گفت رقابت ایران و آمریکا برای افزایش اهرم فشار خود، عمدتا از طریق نیروهای نظامی، می‌تواند خطرات بیشتری برای شرکت‌های کشتیرانی ایجاد کند.

ایران با فشار اقتصادی سنگینی روبه‌رو شده، اما ممکن است حاضر باشد هزینه بیشتری را تحمل کند. ترامپ هفته گذشته ممنوعیت آمریکا علیه فروش نفت ایران را که ماه قبل به‌طور موقت لغو کرده بود، دوباره اعمال کرد. با این حال، او هنوز محاصره دریایی بنادر ایران را از سر نگرفته است.

آلاماریو گفت: «سوال این است که کدام‌یک زودتر فرو می‌ریزد: اقتصاد ایران یا اقتصاد جهانی؟»