فردا چشم از آسمان ایران برندارید؛ یک اتفاق نادر در راه است
دوشنبه ۲۳ شهریور، هلال باریک ماه برای ساعاتی زهره درخشان را در آسمان روز پنهان میکند؛ پدیدهای که در برخی نقاط ایران به شکل اختفای خراشان دیده میشود و زمان تماشای آن از شهری به شهر دیگر تفاوت دارد.
دوشنبه ۲۳ شهریور ۱۴۰۵، ماه از مقابل سیاره زهره عبور میکند و در بخشهایی از ایران شاهد پدیدهای جذاب به نام «اختفای روزگاهی ماه و زهره» خواهیم بود؛ رویدادی که بهدلیل درخشش فوقالعاده زهره، باریک بودن هلال ماه و امکان مشاهده آن در آسمان روز، میتواند یکی از رصدهای دیدنی شهریورماه باشد.
این اختفا در نقاط مختلف ایران شرایط یکسانی ندارد و در بخشهایی از شمالشرق کشور به شکل «اختفای خراشان» رخ خواهد داد؛ به این معنا که زهره از نزدیکی لبه ماه عبور میکند و بخشی از قرص آن پشت لبه ماه پنهان میشود. از سوی دیگر، تفاوت موقعیت جغرافیایی باعث میشود زمان آغاز و پایان اختفا در شهرهای مختلف متفاوت باشد و حتی در برخی مناطق مانند مشهد و بجنورد، اختفا رخ ندهد.
در گفتوگو با خسرو جعفریزاده، مسئول کارگروه ترویج کمیته آماتوری انجمن نجوم ایران، مدرس نجوم، عضو هیئت دبیران کمیته آماتوری انجمن نجوم ایران و عکاس آسمان شب، به بررسی جزئیات این پدیده، تفاوت آن در نقاط مختلف ایران، نحوه رصد و همچنین امکان ثبت علمی آن پرداختهایم.
اختفای ماه و زهره چیست و چرا این رویداد اهمیت دارد؟
جعفریزاده در پاسخ به این پرسش که اختفای روزگاهی ماه و زهره دقیقاً چه پدیدهای است و چرا میتواند برای رصدگران جذاب باشد توضیح میدهد: «اختفا به پدیدهای گفته میشود که در آن، از دید ناظر زمینی، یک جرم آسمانی برای مدتی پشت جرم دیگری قرار میگیرد و از دید ناظر پنهان میشود. ماه بهدلیل قطر ظاهری نزدیک به ۳۰ دقیقه قوسی در آسمان، بارها موجب اختفای ستارگان میشود، اما اختفای سیارات بهمراتب کمتر رخ میدهد و از جذابیت رصدی بیشتری برخوردار است.»
او میگوید:«در اختفای ۲۳ شهریور، ماه از مقابل سیاره زهره عبور میکند و در بخشهایی از ایران، ناظران شاهد پنهان شدن زهره پشت ماه خواهند بود. این رویداد بهخصوص بهدلیل شرایط نوری آن، پدیدهای دیدنی برای علاقهمندان به نجوم محسوب میشود.»
شبیهسازی رایانهای اختفای پیش رو
زهره با قدر منفی ۴.۵؛ یکی از درخشانترین اجرام آسمان روز
این مدرس نجوم در پاسخ به این پرسش که چه ویژگیای باعث میشود اختفای امسال از نظر رصدی جذاب باشد میگوید: «زهره در زمان این اختفا قدر ظاهری حدود منفی ۴.۵ خواهد داشت و یکی از درخشانترین اجرام آسمان است. از طرف دیگر، ماه تنها حدود ۱۲ درصد روشن است و به شکل یک هلال باریک دیده میشود.»
به گفته او این شرایط باعث میشود در صورت مساعد بودن وضعیت جوی و شفافیت آسمان، امکان مشاهده زهره حتی با چشم غیرمسلح نیز وجود داشته باشد. البته برای رصد دقیق لحظههای آغاز و پایان اختفا، استفاده از تلسکوپ توصیه میشود.
اختفایی متفاوت در شمالشرق ایران؛ زهره از کنار لبه ماه عبور میکند
جعفریزاده درباره تفاوت این پدیده در نقاط مختلف ایران توضیح میدهد: «یکی از جذابترین ویژگیهای این رویداد در ایران، تفاوت شکل اختفا در نقاط مختلف کشور است. در بخشهایی از استانهای خراسان شمالی، خراسان رضوی و خراسان جنوبی و همچنین قسمت کوچکی از استان سمنان، اختفا به صورت خراشان رخ میدهد.»
او میگوید: «در این مناطق، مسیر ظاهری زهره از نزدیکی لبه قرص ماه عبور میکند و ناظر میتواند با تلسکوپ شاهد پنهان شدن بخشی از قرص زهره پشت لبه ماه باشد. در چنین اختفایی، بهجای اینکه زهره در ناحیهای دور از لبه ماه بهطور کامل پشت قرص ماه پنهان شود، بخشی از قرص زهره در امتداد لبه ماه ناپدید میشود. این موضوع از نظر رصدی اهمیت ویژهای دارد، زیرا عوارض و پستیوبلندیهای لبه ماه نیز میتوانند در شکل و زمان دقیق پنهان شدن و دوباره ظاهر شدن زهره نقش داشته باشند.»
شبیهسازی رایانهای اختفای پیش رو
از شمالشرق تا جنوبغرب؛ مدت اختفا میتواند به ۸۰ دقیقه برسد
این عکاس آسمان شب در پاسخ به این پرسش که مدت زمان اختفا در نقاط مختلف کشور چقدر متفاوت است میگوید: «محل دقیق رصدگر نقش مهمی در زمانبندی و شکل مشاهده این اختفا دارد. با حرکت از شمالشرق به سمت مناطق جنوبغربی ایران، مدت زمانی که زهره پشت ماه قرار دارد افزایش پیدا میکند و در برخی مناطق میتواند به حدود ۸۰ دقیقه برسد. بنابراین نمیتوان یک زمان واحد را برای تمام ایران در نظر گرفت و علاقهمندان باید زمان دقیق مربوط به محل رصد خودشان را از جدولهای زمانبندی بررسی کنند.»
جعفریزاده درباره زمان وقوع این پدیده در ایران توضیح میدهد: «بر اساس محاسبات انجامشده، در تهران آغاز اختفا حدود ساعت ۱۳:۵۹ و پایان آن حدود ساعت ۱۴:۵۳ خواهد بود. البته زمان دقیق آغاز و پایان پدیده از شهری به شهر دیگر متفاوت است و باید بر اساس موقعیت جغرافیایی محل رصد بررسی شود. این زمانها توسط علی ابراهیمی سراجی، عضو هیئت دبیران کمیته آماتوری انجمن نجوم ایران، بر اساس محاسبات نرمافزار تخصصی Occult ۴ استخراج شده است.»
وضعیت اختفای روزگاهی ماه و زهره در ۲۳ شهریور ۱۴۰۵ برای مراکز استانهای ایران
استخراج از نرمافزار Occult ۴ / علی ابراهیمی سراجی
کمیته آماتوری انجمن نجوم ایران
در مشهد و بجنورد اختفای ماه و زهره قابل مشاهده نیست
او در پاسخ به این پرسش که آیا اختفای ماه و زهره در تمام نقاط ایران قابل مشاهده است میگوید: «این اختفا در بسیاری از نقاط ایران قابل مشاهده است، اما در بخشهایی از شمالشرق کشور، از جمله مشهد و بجنورد، اختفا رخ نمیدهد. به همین دلیل رصدگران باید پیش از برنامهریزی، نقشه محدوده اختفا و جدول زمانبندی شهرها را بررسی کنند. حتی در نقاطی که اختفا رخ میدهد، زمان دقیق آغاز و پایان آن میتواند متفاوت باشد. بنابراین استفاده از زمانبندی اختصاصی هر شهر اهمیت زیادی دارد.»
یک رصد آماتوری که میتواند داده علمی تولید کند
مسئول کارگروه ترویج کمیته آماتوری انجمن نجوم ایران درباره امکان مشارکت علاقهمندان در ثبت علمی این رویداد توضیح میدهد: «اختفای ۲۳ شهریور فقط یک پدیده زیبا برای تماشا و عکاسی نیست و میتواند فرصتی برای انجام رصد علمی نیز باشد. کمیته آماتوری انجمن نجوم ایران از منجمان آماتور و علاقهمندان به رصدهای دقیق دعوت میکند که علاوه بر مشاهده و عکاسی، در صورت داشتن تجهیزات مناسب، زمان دقیق آغاز و پایان اختفا را ثبت کنند.»
به گفته او مهمترین موضوع در چنین رصدی، ثبت دقیق زمان است. رصدگر باید پیش از آغاز برنامه، ساعت یا ابزار زمانسنج خود را با زمان جهانی UTC هماهنگ کند و میزان خطای ساعت خود را نیز با استفاده از ابزارها و برنامههای مناسب مشخص کند.
نقشه جهانی اختفا ماه و زهره
لحظه ورود و خروج زهره را با دقت ثبت کنید
جعفریزاده درباره چگونگی ثبت دادههای این اختفا میگوید: «زمان آغاز اختفا، لحظهای است که قرص زهره شروع به پنهان شدن پشت لبه ماه میکند و زمان پایان اختفا، لحظهای است که نخستین بخش روشن زهره دوباره از پشت لبه ماه ظاهر میشود. ثبت این دو زمان با دقت بالا میتواند دادهای ارزشمند برای مقایسه با پیشبینیهای نجومی فراهم کند. برای دستیابی به نتیجه دقیقتر، استفاده از تلسکوپ با بزرگنمایی مناسب و ترجیحاً سامانه موتوردار توصیه میشود.»
او میگوید: «در صورت امکان، فیلمبرداری پیوسته از لحظه ورود و خروج زهره از پشت ماه، بهویژه زمانی که زمان دقیق روی تصویر ثبت شده باشد، میتواند کیفیت داده رصدی را افزایش دهد.»
مهمترین هشدار؛ رصد خورشید بدون فیلتر میتواند به چشم آسیب بزند
این مدرس نجوم درباره مهمترین نکته ایمنی در رصد اختفای روزگاهی ماه و زهره هشدار میدهد: «از آنجا که این اختفا در طول روز رخ میدهد، رعایت نکات ایمنی اهمیت بسیار زیادی دارد. خورشید نیز در زمان این رویداد در آسمان حضور دارد و به همین دلیل هرگز نباید بدون فیلتر خورشیدی استاندارد و مناسب، تلسکوپ یا دوربین را به سمت خورشید نشانه رفت.»
به گفته او حتی یک نگاه کوتاه از طریق تلسکوپ یا دوربین بدون فیلتر مناسب میتواند آسیب جدی و دائمی به چشم وارد کند. بنابراین برای رصد و تصویربرداری باید از تجهیزات و روشهایی استفاده شود که امکان برخورد مستقیم و خطرناک نور خورشید با چشم یا حسگر و سامانه نوری را از بین ببرد.
نقشه اختفا ماه و زهره در ایران. در شمال شرق کشور این اختفا قابل مشاهده نیست.
اختفای ماه و زهره؛ فرصتی برای پیوند رصد آماتوری و علم شهروندی
جعفریزاده در پایان درباره اهمیت مشارکت علاقهمندان در این برنامه میگوید: «اختفای روزگاهی ماه و زهره علاوه بر زیبایی بصری، فرصتی مناسب برای پیوند میان رصد آماتوری، عکاسی نجومی و مشارکت شهروندی در ثبت دادههای علمی است. علاقهمندان میتوانند با استفاده از جدولهای زمانی و نقشههای اختفا، زمان دقیق رویداد را برای محل خود مشخص کرده و در صورت برخورداری از تجهیزات مناسب، مشاهدات خود را ثبت کنند. کمیته آماتوری انجمن نجوم ایران از تمامی علاقهمندان دعوت میکند فایل راهنمای این رویداد و جدول زمانبندی شهرهای مختلف را مطالعه کنند و در صورت داشتن تجهیزات مناسب، در ثبت و مستندسازی این اختفای جذاب مشارکت داشته باشند.»
