واکنشها به مصاحبه جدید شهره آغداشلو و دفاع از همسر سابقش
اظهارات تازه شهره آغداشلو درباره روایتهای آزار جنسی منسوب به آیدین آغداشلو، همسر سابقش، واکنشهای گستردهای در شبکههای اجتماعی به دنبال داشته است. او در برنامه عمق میدان این روایتها را نادرست خواند و در بخشی از سخنانش، خطاب به یکی از راویان پرسید: «شما چرا باید به منزل مردی بروید که همسرش خانه نیست؟»
شهره آغداشلو، بازیگر شناختهشده ایرانی، در گفتوگویی تازه با فهیمه خضر حیدری در صدای آمریکا (VOA) بار دیگر ادعاهایی را که در سال ۱۳۹۹ با عنوان «سوءرفتار جنسی در طول بیش از ۳۰ سال» درباره آیدین آغداشلو، نقاش شناختهشده و همسر سابق او مطرح شده بود، نادرست خواند.
او با اشاره به اینکه وظیفه اطرافیان فردی که در مظان اتهام قرار میگیرد «حقیقتگویی» است، گفت این اتهامات زمانی مطرح شده که ۴۲ سال از جدایی او و آیدین آغداشلو میگذشته است.
آغداشلو در این برنامه میگوید:
یک مشکل من با اینگونه شکایتها در ایران این است که شما به مطرحکنندگان چنین ادعاهایی دسترسی ندارید و نمیتوانید از آنها درخواست مدرک کنید. دشمنی در ایران به ابعادی عجیبوغریب رسیده است. تا جایی که حاضرند سر یکدیگر را ببرند.
او در ادامه با دفاع از همسر سابق خود میگوید:
من نمیتوانم در مورد آدمی را که میشناختم و نهایت محبت را در زندگیام به من کرد، لطف کرد و همراهیام کرد، لطف کرد و اجازه داد از ایران خارج شوم، چنین باشم. آن هم در حالی که میتوانست از خروج من از کشور جلوگیری کند. بلند بگویم ایشان یکی از مردانی است که بیشترین احترام را برای خانمها قائلاند. این چیزی بود که من در طول شش سال زندگی مشترک با او دیدم.
بخشی از گفتوگو که بیشترین واکنش را به دنبال داشت، جایی بود که شهره آغداشلو خطاب به یکی از راویان آنچه «آزار جنسی در جریان یک دیدار کاری در دفتر آیدین آغداشلو» خوانده شده، میپرسد:
شما چرا باید به منزل مردی بروید که همسرش خانه نیست؟
او در پاسخ به این پرسش که آیا چنین نگاهی همه مسئولیت را متوجه زنان نمیکند و از مردان سلب مسئولیت نمیشود، میگوید:
شما اگر خودتان را در معرض خطر قرار دهید، مسئولیت با خودتان است.
آغداشلو در برابر این پرسش که با این حساب آیا باید پذیرفت مردان خطراتی بالقوه برای زنان محسوب میشوند، به این پاسخ بسنده میکند:
نه الزاماً، هر سخن جایی و هر نکته مکانی دارد.
آیدین آغداشلو در زمان طرح این ادعاها در سال ۱۳۹۹، با انتشار بیانیهای در حساب اینستاگرام خود از خودش در برابر اتهام آزار جنسی دفاع کرده و نوشته بود حق اعتراض حقوقی را برای خود محفوظ میداند.
شهره آغداشلو همچنین در بخش دیگری از این گفتوگوی بحثبرانگیز از دختران خانوادههای سنتی در ایران خواست برای مراقبت از خود روابطشان را پنهان کنند. او تأکید کرد که «ما در پاریس و سوئیس زندگی نمیکنیم و در فضای مردسالار هر کس باید مراقب خود باشد.»
پس از انتشار مصاحبه شهره آغداشلو، کاربران و فعالان شبکههای اجتماعی سخنان او را مصداق «قربانینکوهی» دانستند. برخی کاربران نوشتهاند که سخنان آغداشلو نشان میدهد او با مفاهیمی مانند «رضایت»، «قربانینکوهی» و «مناسبات قدرت» در پروندههای آزار جنسی همدلانه برخورد نکرده است و هنوز بدیهیات مربوط به قربانینکوهی و مفهوم آزار جنسی را نادیده میگیرد.
فاضل ترکمن در یادداشتی درباره این گفتوگو مینویسد:
گفتوگو درباره جنبش “میتو” و نسبت آن با هنر، شهرت و قدرت، به یکی از مهمترین بحثهای فرهنگی تبدیل شده است. همانطور که هر ادعایی درباره یک فرد باید در چارچوب اصول حقوقی و امکان بررسی عادلانه دیده شود، دفاعهای مطلق و بدون پرسش از افراد مشهور نیز میتواند به همان اندازه آسیبزا باشد.
او در ادامه مینویسد:
در گفتوگوی اخیر شهره آغداشلو با فهیمه خضرحیدری در برنامه “میدان” درباره همسر سابقش، آیدین آغداشلو، آنچه بیش از هر چیز نگرانکننده است، نه صرفاً موضع حمایتی ایشان، بلکه نوع استدلالهایی است که مطرح میشود. وقتی در برابر ادعاهای آزار جنسی، پرسش اصلی بهجای بررسی رابطه قدرت و مسئولیت فرد صاحب موقعیت، متوجه زن مدعی میشود که “چرا رفتی منزل آن آقا وقتی همسرش خانه نیست؟”، ما با یک الگوی قدیمی مواجه میشویم: انتقال مسئولیت از رفتار فرد قدرتمند به انتخابهای فرد مدعی آسیبدیدگی.
ترکمن همچنین تأکید میکند:
حضور یک فرد در یک مکان، اعتماد کردن به یک آشنا، یا قرار گرفتن در موقعیتی خاص، هرگز بهخودیخود مسئولیت رفتار احتمالی طرف مقابل را از بین نمیبرد. درک مناسبات قدرت دقیقاً از همینجا آغاز میشود: از این پرسش که آیا شهرت، جایگاه اجتماعی، اعتبار فرهنگی یا موقعیت حرفهای میتواند امکان سوءاستفاده را افزایش دهد یا نه؟
او در بخش دیگری از یادداشت خود مینویسد:
همچنین استدلالی مانند اینکه “مردی که ۴۲ سال پیش ترکش کردم نمیتوانست چنین کاری بکند؟” اساساً پاسخ روشنی به ادعاهای مطرحشده نیست. فاصله زمانی یک رابطه، نه اثبات بیگناهی است و نه دلیلی برای منتفی دانستن امکان وقوع رفتارهای متفاوت در دورههای مختلف زندگی. میتوان با برخی قرائتهای افراطی از میتو، شتابزدگی در قضاوت یا حذف کامل اصل دادرسی منصفانه مخالفت کرد؛ اما این مخالفت نباید به دفاع بیقیدوشرط از چهرههای قدرتمند و بازتولید نگاه سرزنشگر نسبت به زنان منجر شود.
این نویسنده در ادامه با اشاره به سابقه بینالمللی شهره آغداشلو مینویسد:
از بازیگری که سالها در فضای سینمای بینالمللی حضور داشته است و خود را بخشی از جهان مدرن هنر میداند، انتظار میرود پیچیدگی این مسائل را بهتر بشناسد. سادهسازی تجربههای انسانی و تقلیل مسئولیت به “چرا رفتی تو؟” نه رویکردی روشنفکرانه، بلکه بازگشت به همان توجیهات قدیمی است که سالها مانع شنیده شدن صدای قربانیان شده است.
او یادداشت خود را با این جمله جمعبندی میکند:
نقد این سخنان، دفاع از این اصل ساده است که قدرت، مسئولیت بیشتری میآورد. بهتعبیر سوزان سانتاگ، رهایی زنان فقط مسئله برابری نیست؛ مسئله قدرت است. نادیده گرفتن این مناسبات قدرت، یعنی بازگشت به همان نظمی که سالها سکوت را بر زنان تحمیل کرده است.
کاربری به نام ژیلا نیز در واکنش به این مصاحبه، سخنان شهره آغداشلو را «مجموعهای از تناقضها» توصیف کرده و مینویسد:
خانم آغداشلو، شما از همسر سابقتان تشکر میکنید که اجازه داد از ایران خارج شوید و همزمان از دورانی میگویید که آرزو میکنید جوانان امروز آن را دیده بودند. اما در همان دوران، طبق بند ۳ ماده ۱۸ قانون گذرنامه، زن شوهردار برای دریافت گذرنامه نیازمند موافقت کتبی شوهر بود. چیزی که بابتش تشکر میکنید، لطف یک مرد به یک زن نبود؛ نشانه نابرابری حقوقی بود. آزادی زن هدیه شوهر، پدر یا هیچ قدرت دیگری نیست؛ حق اوست.
او در بخش دیگری از یادداشت خود درباره مفهوم رضایت مینویسد:
مسئله دوم، صحبت شما درباره تجاوز است. در این موضوع یک اصل وجود دارد: رضایت. مهمانی رفتن، صمیمیت و یا حتی ارتباط قبلی به معنای رضایت نیست. جالب است که هالیوود نزدیک به چهار دهه پیش در فیلم The Accused محصول ۱۹۸۸ به همین مسئله پرداخت. جودی فاستر نقش زنی را بازی کرد که مورد تجاوز قرار میگیرد و برای همین نقش اسکار گرفت. Kelly McGillis که خودش پیشتر قربانی تجاوز شده بود، نقش وکیل پرونده را بازی کرد. یعنی سینمایی که سالها در آن فعالیت کردهاید، دههها پیش درباره مفهوم رضایت و سرزنش قربانی بحث میکرد.
این کاربر همچنین توصیه شهره آغداشلو به دختران برای انجام «یواشکی» برخی کارها را نقد کرده و مینویسد:
چنین توصیهای در جامعهای که با نبود آموزش جنسی کافی، خشونت، سوءاستفاده از نوجوانان، بیماریهای مقاربتی، بارداری ناخواسته، فرار دختران و قاچاق انسان روبهروست، میتواند بسیار غیرمسئولانه باشد. نوجوان به آموزش، امنیت و حمایت نیاز دارد، نه توصیه به پنهانکاری. شهرت، تخصص نیست. بازیگر بودن کسی را متخصص حقوق زنان، روانشناسی، آموزش جنسی یا حقوق کودک نمیکند.
پژمان موسوی، روزنامهنگار، نیز در یادداشتی سخنان شهره آغداشلو را «یک خطای فاحش و ناامیدکننده» خوانده و مینویسد:
اظهارات شهره آغداشلو در جابهجا کردن نقش متهم و قربانی در پروندههای مشابه آیدین آغداشلو، بسیار ناامیدکننده بود؛ او با شخصی کردن موضوعی که میداند عمومی است، عملاً در مسیر جادهصافکنی قربانینکوهی قرار گرفته و عملاً دارد در زمین تفکر مردسالار سرکوبگر بازی میکند.
او در ادامه مینویسد:
در چنین موقعیتی باید صراحتاً نوشت خانم شهره آغداشلو! موضوع فقط آیدین آغداشلو نیست، موضوع “مناسبات قدرت” در پرونده اشخاصی از جنس اوست. فروکاستن این مناسبات به گزاره دمدستی و بلاهتباری چون “اگر خودتان را در خطر بیندازید مسئولیت تماماً با خودتان است” یا “چرا اصلاً باید به خانه او میرفتند و خودشان را در معرض خطر قرار دادند”، فقط پاک کردن صورت مسئله نیست، یک خطای فاحش استراتژیک است.
موسوی در پایان مینویسد:
خانم آغداشلو! این زنانی که نکوهششان میکنید، اتفاقاً نه حقوق برابر داشتهاند نه قدرت برابر، بهویژه در برابر آدمهایی چون همسر سابقتان با آن مناسبات قدرت.
