جزئیات تازه از سنگ خاص کاخ سبز | روایت تازه از یک اشتباه تاریخی
۳ جولای (۲۲ تیر) روز جهانی سنگ است؛ روزی که با هدف افزایش آگاهی انسانها درباره انواع سنگها و اهمیت آنها نامگذاری شده است.
به گزارش همشهری آنلاین، در همین روزها که سایت سیمرغ نامه (موزه و گنجینه آنلاین آثار تاریخ فرهنگ و هنر ایران زمین) دفترچه ۲۹۰ صفحهای منتشر کرده که در آن طرحهایی از شاهکارهای معماری میرزا جعفرخان کاشی، معمار معروفی که کاخ سبز سعدآباد و هفت کاسه معلق مسجد سپهسالار آمده است، خبر جدیدی از جزئیات سنگ استفاده شده در بنای کاخ سبز هم به دست ما رسیده.
اهمیت سنگها در ایران
در کنار اهمیت سنگ بهطور خاص، به گفته مشاور فنی و مرمت مجموعه کاخ سعدآباد، روز جهانی سنگ برای ایران معنای ویژهتری دارد.
فتحالله نیازی در این باره به همشهری میگوید: «سنگ در تاریخ، پیش از تاریخ، دوران تاریخی و همچنین پس از اسلام، همواره جایگاهی مهم در معماری و فرهنگ ایران داشته است. اگر به دوران پیش از تاریخ بازگردیم، ابزارهای سنگی بهدستآمده از غارهای ایران نشان میدهد که سنگ، بخشی از زندگی و فعالیت انسانهای نخستین بوده است.»
او ادامه میدهد: «در دوره تاریخی نیز این اهمیت بهخوبی نمایان است. در دوره هخامنشی، معماری باشکوهی مانند تختجمشید، پاسارگاد و دیگر بناهای سنگی را داریم. پس از آن، در دورههای سلوکی، اشکانی و ساسانی نیز نقشبرجستهها، طاقها و معماریهای سنگی ارزشمند و عظیمی ایجاد شده است. این روند در دوره اسلامی نیز ادامه یافته و در دوران معاصر، بهویژه در دوره پهلوی اول، نمونههای شاخصی از معماری سنگی مشاهده میشود.»
مشاور فنی و مرمت مجموعه کاخ سعدآباد معتقد است یکی از مهمترین این نمونهها، کاخ سبز سعدآباد است. فتحالله نیازی با بیان اینکه این بنا در دوره پهلوی اول ساخته شد، عنوان میکند: «پیش از ساخت کاخ، در این محل زمینی وجود داشت که علیخان والی در آن بنایی احداث کرده بود. بعدها این بنا توسط رضاشاه خریداری و کاخی بهعنوان محل کار او در همان مکان ساخته شد که در ابتدا قصر سنگی نام داشت.»
او با بیان اینکه همزمان با ساخت این کاخ، کاخ مرمر نیز احداث شد که آن هم از بناهای شاخص سنگی به شمار میرود، ادامه میدهد: «گنبد کاخ مرمر نیز با الهام از گنبد مسجد شیخ لطفالله اصفهان طراحی شده است. کاخ سبز یا همان قصر سنگی، سالها محل کار رضاشاه بود.»
کاخ سبز، بنای خاص سنگی
مشاور فنی و مرمت مجموعه کاخ سعدآباد درباره ویژگیهای سنگ بهکاررفته در کاخ سبز توضیح میدهد: «سنگ بهکاررفته در این کاخ، سنگی خاص و بسیار زیباست که ترکیبات فراوانی از منیزیم و آهن دارد و رگههای سبزرنگ چشمنوازی در آن دیده میشود. همین ویژگی سبب شده است این بنا به کاخ سبز شهرت پیدا کند. این سنگ از سنگهای کمیاب به شمار میرود و در ایران معادن محدودی از آن وجود دارد؛ از جمله در بیرجند، کرمانشاه، خوی و چند منطقه دیگر. در بخش پایینی نماهای سنگی کاخ نیز از نوع دیگری از سنگ سبزرنگ استفاده شده است که به آن سنگ خارا معادن شمال ایران گفته میشود. این نوع سنگ در محدوده کرج، لواسان و برخی دیگر از مناطق شمالی کشور یافت میشود.»
فتحالله نیازی یادآور میشود: «در بسیاری از منابع، رسانهها و حتی در نتایج جستوجوی اینترنتی عنوان شده که سنگ کاخ سبز از معدن خمسه زنجان تأمین شده است؛ در حالی که بر اساس مطالعات و بررسیهای انجامشده، به احتمال بسیار زیاد این سنگ از نوع سرپانتین و متعلق به معادن بیرجند در خراسان جنوبی است.»
او ادامه میدهد: «ما برای بررسی این موضوع، آزمایشهای پتروگرافی یا ساختارشناسی سنگ انجام دادیم و نتایج این آزمایشها نشان داد که سنگ مورد استفاده در کاخ سبز، سنگ خمسه زنجان نیست. این یافته اهمیت زیادی دارد، زیرا سالها این اطلاعات به اشتباه در منابع مختلف تکرار شده است. گزارش پژوهشی این بررسی نیز تهیه و ارائه شده، اما این نخستین بار است که این موضوع بهصورت عمومی مطرح میشود.»
نیازی با بیان اینکه سنگ ازاره کاخ سبز سنگ توف است که از استان البرز تا پلور معادن آن موجود است، میگوید: «سنگ نما هم سنگ سرپانتین است که معادن آن در بیرجند و استان خراسان و کرمانشاه و … موجود است.»
البته کاخ سبز در جنگ تحمیلی سوم مورد حمله دشمن قرار گرفت. بامداد سهشنبه ۲۶ اسفند ۱۴۰۴ زمانی که حریم مجموعه سعدآباد مورد حمله هوایی آمریکا و اسرائیل قرار گرفت، کاخ سبز، موزه برادران امیدوار و عمارت والی، خسارت سازهای جدی دیدند و آسیبهایی به حدود ۱۵ بنای دیگر این مجموعه وارد شد. در کاخ سبز، بیشترین آسیب در سقف مدخل ورودی، تالار و اتاق خواب (که به اتاق آینه هم معروف است) دیده میشود. سنگهای نما که نفیسترین بخش تالار سبز هستند، صدمههای کمی دیدهاند؛ یعنی ترکشها در دو سه نقطه به ساختمان برخورد کرده و شکستگی ایجاد کردند. در مورد سقف کاخ سبز، همانطور که گفته شد، در تالار خاتم بخشی از سقف کنده شده و فرو ریخته بود. در اتاق خواب که دارای آینهکاری و گچبری بوده نیز بخشهایی فرو ریخته بود.
توجه بیشتر به سنگ
روز جهانی سنگ بهانهای برای توجه بیشتر به اهمیت این ماده بهعنوان عنصری اساسی در زندگی انسانهاست. در طول تاریخ، سنگها بهطور گسترده برای اهداف مختلف مورد استفاده قرار گرفتهاند و بهویژه در عصر حجر، مردم از این ماده برای ساخت ابزارهایی نظیر سلاحها بهره میگرفتند.
سنگها از نظر زمینشناسی، بر اساس ویژگیهایی مانند میزان مواد معدنی و ترکیبات شیمیایی موجود، تراوایی، بافت ذرات و اندازه، طبقهبندی میشوند. این ویژگیهای ظاهری، نتیجه فرآیندهایی است که در نهایت سنگها را به وجود میآورند. در طول زمان، سنگها اغلب از یک نوع به نوع دیگری تبدیل میشوند که این فرآیند در رشته زمینشناسی «چرخه سنگ» نام دارد.
سنگها در سه گروه اصلی آذرین، رسوبی و دگرگونی طبقهبندی میشوند که هر یک بسته به ترکیبات خود، زیرمجموعههای زیادی را دربر میگیرند.
.
